مسجد/ مدرسه زوزن، در 66 كيلومتري جنوب غربي خواف نزديك مرز كنوني ايران و افغانستان، واقع در دشت زوزن، مشهور به مسجد جامع يا مسجد ملك زوزن. بناي مذكور دو ايواني به سبك خراساني است و از آثار ارزشمند معماري دوره ي خوارزمشاهيان محسوب مي شود. بناي زوزن به دستور قوام الدين مويدالملك ابوبكر بن علي زوزني، در دوران حكومت سلطان علاء الدين محمد بن تكش خوارزمشاه ساخته شده است. ساختمان اين مجموعه به دليل همزماني با يورش مغول هرگز به پايان نرسيد.

با توجه به بقاياي مسجد/ مدرسه زوزن، دو ايوان غربي و شرقي كه روبرو و به فاصله 45 متري يكديگر قرار گرفته اند، هسته مركزي اين بنا را تشكيل مي دهد. مدرسه زوزن، نشانه اوج فرهنگ و تمدن در بخش شرقي ايران در اواخر قرن دوازدهم و اوايل قرن سيزدهم است.

مقايسه مسجد/ مدرسه زوززن با مدرسه غرجستان و آجركاري هاي تزييني گنبد خانه هاي مدرسه معروف به خواجه مشهد در تاجيكستان، نشان مي دهد كه ساختار معماري مدارس ايران، از همتاهاي خود در آناتولي، سوريه، مصر و مغرب برتر بوده اند و بر تاريخ معماري مدرسه در ايران پيش از حمله مغول گواهي مي دهند.

براي مطالعه بيشتر:

روبرت هيلن براند، معماري اسلامي، ترجمه دكتر باقر آيت الله زاده شيرازي، تهران 1383 ش.

آندره گدار و ديگران، آثار ايران (جلد 1 و 2)، ترجمه ابوالحسن سرو مقدم، مشهد 1371 ش.

s.s Blair; the modrasa at Zuzan: Islamic Architecture in Eastern Iran on the Eve of mongol Lnvasion; Moqarnas; vol. 3. 1985; pp; 75

و ....