مسجد شاه اصفهان

ساختمان مسجد شاه در سال ۱۶۱۲ آغاز شد، ولی علی رغم بی صبری شاه عباس به طور نامنتظری اتمامش به درازا کشید و پوشش مرمری آن در سال ۱۶۳۸ به پایان رسید. این بنا نمایانگر اوج یک هزار سال مسجد سازی در ایران است. سنت های شکل دهی، آرمانها، شعایر و مفاهیم دینی، نقشه که از ترکیب انواع قدیمی تر و ساده تر به آرامی کمال یافته، عناصر بزرگ ساختمانی و تزیینات همه در مسجد شاه با عظمت و باشکوهی که آن را در شمار بزرگترین بناهای جهان قرار داده، تحقق و یگانگی یافته است.

تمام مسجد دارای تناسبی شاهانه است و بر شالوده ای وسیع بنا شده، قوس نیم گنبد سر در خارجی در میدان ۲۷ متر بلندی دارد و بلندی مناره ها ۳۳ متر است. مناره های بالای شبستان از آن هم بلندتر است، در حالی که گنبد روی آن بالاتر از همه قرار گرفته. جلوخان که خود تقریبا ساختمانی است، حالتی دعوت کننده دارد که جمعیت بیرون را به پناه، امنیت و تجدید قوا در مسجد فرا می خواند. نمای حیاط به دالانها، طاقچه ها، توده های مقرنسهای روشن و نوارهای درازی از کتیبه های سفید درخشان آراسته است و سراسر آن از کاشی های معرق الوان پوشیده شده که مایه های آبی بر بالای پوشش زیرین مرمر با مایه های طلایی مستولی است. دو قابی که در دو طرف مدخل واقع شده طرح سجاده را دارد که نمازگزار بر آن نماز می خواند. در فاصله ای بیشتر، حجم جالب توجه این نما، که گاه بر اثر رنگ آبی درخشانش حالتی تقریبا اثیری پیدا می کند، کاملا بر میدان مسلط است و در تضاد با کاخ برازنده شاهی، برتری خیره کننده ی دین را بر قدرت دنیوی و اهمیت اساسی دین را در زندگی شهر نشان می دهد.

جلو خان رو به شمال است، همچنانکه ضرورت میدان بوده، ولی از آنجا که محراب می باید رو به قبله باشد (یعنی شمال شرقی به جنوب غربی) برای جلوگیری از قناس شدن، سلیقه و  دقت زیادی نیاز بود. این مشکل با موفقیت حل شده. شخص از جلوخان وارد دهلیزی عالی می شود که از ویژگی های بناهای تاریخی ایران از زمانهای قدیم بوده است. این دهلیز مدور است و از این رو هیچ جهتی ندارد و می تواند مانند پاشنه ای باشد که محور بنا بر روی آن بچرخد. دهلیز رو به طاق بلند ایوان شمالی باز می شود و از عمق تاریک آن انسان ناگهان حیاط روشن از آفتاب را می بیند. در آن سوی حیاط سردر وسیع شبستان قرار دارد، دروازه ای به جهان دیگری از شکوه و قدرت متمرکز.

حجم بنای شبستان ساده است. اجزای آن و رابطه شان دقیقا تبین شده. گنبد، چارچوب در و مناره ها از شکل های متضاد آنها ترکیبی هماهنگ و روحبخش می سازد: مستطیل درگاهی نیمکره گنبد را قطع می کند و هر دو با مناره های بلند به صورت عمودی قطع می شود، و منحنی طاقنمای سر در منحنی گنبد را تکرار می کند. وقتی انسان ولو اندکی در حیاط جلو می رود، این عناصر به آرامی به حرکت در می آیند و تاثیرشان به تناوب نمایان می گردد. گنبد با اعتباری شاهانه قد می کشد، در حالی که سردر و مناره ها روابط تازه ای پیدا می کنند.

اگر شکوه رنگ و عظمت صحنه سردر و گنبد قبلا خیره کننده بود، تکرار خوش آهنگ عناصر ساختمانی، طاقنماهای متقارن، ایوانهای متعادل، آرامش حوض بزرگ وضو  و اثر یکدست کننده رنگی فراگیر که بر همه جا گسترده، بر این جامعیت افزوده است. بر بالای گنبد اسلیمی های تو در تو به رنگ آبی تیره و خاکستری زرین نمایان است. گنبد حالتی برازنده و گیرا و اندکی پیازی شکل، بر ساقه بلندی قرار گرفته، ساده و دارای طرحی بسیار روشن و گویاست، بی آنکه هیچ گونه پشتبند یا حمال داشته باشد.

نقشه پی و ساختمان بنا هر دو نشاندهنده اعتقاد به سادگی اسلامی است و مفهومی بنیادی را نمایان و بیان می کند که همانا برادری و برابری مومنان را که همگی از دسترسی بی واسطه به رحمت خداوندی برخوردار شده اند. حرکت و ارتباط در همه جا تسهیل شده  و در هیچ جا مانعی وجود ندارد. کف مسجد هیچ پله، نرده یا صفه ای ندارد. هیچ در بسته ای دیده نمی شود، هیچ دالان تونل مانند، جایگاه همسرایان، غلام گردشی، هیچ ساختار جداگانه ای مانند مذبح، هیچ فضای اختصاصی و هیچ جایگاه ممتازی وجود ندارد، درست همان طور که هیچ مراسم اختصاصی، هیچ شیء مقدس و هیچ سلسله مقامات دینی موجود نیست. دیوارها در میان نقش گل و بوته های باغ مانند شان گم می شوند، یا به باغ های واقعی و طبیعی باز می شوند. به خاطر تمرکز بار روی ستون های سنگی هشت گوش چشم اندازهای وسیعی پدید می آید و فضای خالی به حداکثر می رسد. طاقهای بلند و وسیع و تقاطعهای عالی و خوش آهنگ انحناهای تند فضاهایی را نشان می دهد که آزادانه تا محراب، همچون موج هایی در یکدیگر فرو می روند. نمازگزاران وقتی که به نماز جماعت ایستاده اند و یا به تنهایی در فضای ارتباطی پدید آمده شرکت جسته اند، یکدیگر را می بینند. آگاهی متقابل و عبادت مشترک هسته اصلی اسلام است و در اینجا ساختمان در خدمت دین در آمده است.

تزیینات تماما سنتی است و تکرار نقش های نمادین ایران باستان در زمینه نعمت و برکت. تقریبا سراسر سطح بنا با کاشی های لعابدار پوشیده شده که پر از نقش و نگار گل و بوته به صورت مجرد و تخیلی است. از آفتاب بزرگ زرین نوک گنبد که زندگی بخشی اش از طریق توده عظیم گل و بوته ها منتشر می شود، تا طاق های بلند و قاب های آراسته به هزاران شکوفه و گل ستاره مانند، تا پیچک های سیال شبکه های پنجره ها، همه ی این آرایشها تاکیدی است بر علاقه ایرانیان به رویش و عشق شاعرانه شان به گل، همچنانکه که خواهشی است برای دوام زندگی. طرح نقش های گنبد داخلی و خارجی، حلقه های اسلیمی های مکرر، هر چند که از لحاظ اندازه و آرایش متفاوت است، اساسا یکی است.

سده هفدهم والاترین عصر معماری ایرانی نبود و مسجد شاه از لحاظ جزییات متعددی فروتر از سرمشقش مسجد گوهرشاد است، که سیصد سال پیش از آن ساخته شده بود. کاشی مینایی که سراسر داخل مسجد شاه را پوشانده - و خیلی پست تر از کاشی معرق اعصار پیشین و حتی جلوخان خود مسجد است - نه از لحاظ طرح و نه اجرا هیچ مزیت خاصی ندارد. ولی از لحاظ شکل موقر، استحکام و استقرار آرام، در اظهار محکم و بیان استوار روح اسلام این بنا کمتر نظیری دارد.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نمایی از مسجد شاه (امام) در ضلع جنوبی میدان نقش جهان اصفهان.

تصویر وسط: مقرنس های زیبای زیر ایوان سردر ورودی مسجد شاه (امام).

تصویر پایین: نمونه ای از  کاشی های هفت رنگ یا همان مینایی موجود در مسجد شاه (امام)  .