مدرسه چهار باغ اصفهان

در ضلع شرقی خیابان چهار باغ بنای با شکوه و نفیسی است که می توان آن را آخرین بنای مهم و عظیمی دانست که در عصر صفویان در اصفهان ساخته شد.

این مدرسه که مدرسه سلطانی و مدرسه مادر شاه نیز نامیده می شود در زمان سلطنت شاه سلطان حسین آخرین حکمران سلسله صفوی احداث گردیده است. این مدرسه که بنا به قولی مسجد نیز بوده است ۸۵۰۰ متر مربع مساحت دارد.

تاریخ شروع عمارت بر اساس نوشته های تاریخی ۱۱۱۶ هجری قمری و سال اتمام آن ۱۱۲۲ هجری قمری است. هیچ یک از آثار موجود در اصفهان به اندازه مدرسه چهار باغ که در واقع کلکسیون کاشیکاری ایران به شمار می رود، جهانگردان و سیاحان و بازدیدکنندگان خارجی را تحت تاثیر جاذبه خود قرار نداده است. این مطلب را نوشته ها و خاطرات آنها تایید می کند. به طوری که برخی از آنها مدرسه را با عباراتی همچون سحر آمیز، جذاب و دلپذیر توصیف کرده اند. از جمله این سیاحان اوژن فلاندن، مادام دیولافوا، کنت دوگو بینو هستند که مدرسه چهار باغ را شاهکار مسلم معماری دوران صفوی به حساب آورده اند.

وجه تسمیه مدرسه به سلطانی به این علت است که در زمان شاه سلطان حسین ساخته شده و بدین جهت مدرسه چهار باغ نامیده می شود که در خیابان چهار باغ واقع شده است و به این دلیل مدرسه مادر شاه گفته می شود که مادر شاه سلطان حسین چند کاروانسرا و بازار و سایر نهادهای اقتصادی را وقف این مدرسه نموده است.

مدرسه چهار باغ به صورت چهار ایوانی است. نمای خارجی عمارت شامل سردری رفیع و باشکوه و زیبا است و هفده تاق نمای دو طبقه آجری در اطراف درب ورودی خود نمایی می کنند. سردر ساختمان مزین به کاشی های ریز و ظریف همراه با مقرنس های پر نقش و نگار و خطوط مختلف است که بخش ورودی بنا را تشکیل می دهد.

کتیبه سردر به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی لاجوردی است که تاریخ ۱۱۲۲ هجری را بر خود دارد و به وسیله عبدالرحیم جزایری کتابت شده است.

دو دهانه سردر با کاشی فیروزه ای تزیین شده و بر روی دو پایه سنگ مرمر، گلدانی به شکل بسیار زیبا قرار گرفته است. در طرفین سردر دو سکوی مرمر بسیار نفیس و عالی وجود دارد.

درب اصلی مدرسه که با طلا و نقره تزیین شده، نمونه بارز هنر زرگری و قلمزنی است که در دوره صفویه به نهایت تعالی و تکامل رسیده است. این درب توسط عبدالطیف تبریزی ساخته شده و دارای هفت هنر مطلا، منبت، منیله، نقاشی، خطاطی، زرگری و قابلمه است.

بر دو لنگه چپ و راست این درب به خط نستعلیق بسیار زیبا و به صورت برجسته اشعاری نوشته شده است که خطاط این اشعار محمد صالح اصفهانی خوشنویس برجسته آن عصر می باشد.

قسمت داخلی مدرسه شامل هشتی ورودی، حیاط داخلی، گنبد، مناره ها با ۳۸ متر ارتفاع و حجره ها می باشد. زیباترین قسمت مدرسه از نظر کاشیکاری محراب با کاشی معرق، گنبد از درون و بیرون، هشتی ورودی، ایوان جنوبی و ایوان شمالی است.

در وسط دالان مدرسه سنگاب نفیسی قرار دارد که صلوات بر چهارده معصوم با تاریخ ۱۱۱۰ هجری بر روی آن حجاری شده است. این سنگاب شاهکار هنر سنگ تراشی و خوشنویسی است.

ایوان ها و حجره های مدرسه رو به چهار باغ زیبا و پر از درخت می باشند که ۳۹۰۰ متر مربع مساحت دارد و جویباری از میان مدرسه می گذرد. این نهر به نام فرشادی است و از زاینده رود منشعب می شود.

صحن مدرسه چهار باغ نمونه کامل یک معماری با شکوه ایرانی است. حجره هایی که در دو طبقه و در فواصل ایوان های مدرسه ساخته شده اند، اختصاص به سکونت طلاب علوم دینی داشته و دارند. اکثر این حجره ها دارای نقشه یکسانی می باشند که از یک اتاق نشیمن در جلو، قسمتی به صورت صندوقخانه در عقب و از قسمتی به نام بالاخانه تشکیل می شود. در جلوی این حجره ها ایوان زیبا و خوش طرحی قرار دارد. از این میان یکی از حجره ها دارای تزیینات ساده و مختصری می باشد که گفته شده شاه سلطان حسین به عنوان طلبه اغلب اوقات در آن سکونت داشته است. در این حجره گلیمی بافته شده به تاریخ ۱۱۱۸ موجود است که در اطراف این گلیم نوشته شده است:

فرش این مدرسه که روح فزاست

 وقف نواب اشرف اعلاست                                    

در جبهه شمال مدرسه، ایوان شمالی با دهانه نسبتا عریض و ارتفاع زیاد قرار دارد که در جبهه مقابل آن گنبد و مناره های ایوان جنوبی دیده می شود. کتیبه فوقانی داخل گنبد به خط عبدالرحیم جزایری می باشد. تمامی سطوح داخلی بنا به قطعات کوچکی تقسیم می شود که هر قسمت با کاشی تزیین شده است.

منبر دوازده پله مدرسه بیانگر شیعه دوازده امامی بودن سازنده منبر می باشد که از سنگ مرمر یکپارچه ساخته شده، از بهترین نمونه های  هنر حجاری و سنگ تراشی آن روزگار است. در کنار این منبر محراب نفیس و بسیار زیبایی قرار دارد و کتیبه محراب نیز به خط عبدالرحیم جزایری می باشد.

اشعاری که در اطراف سرسرای مدرسه به خط نستعلیق بسیار زیبا به رنگ سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی نوشته شده به خط محمد صالح اصفهانی و مورخ به سال ۱۱۱۹ هجری است. کتیبه افقی داخل گنبد نیز به خط عبدالرحیم جزایری و به تاریخ ۱۱۲۱ هجری می باشد.

شبستان مسقف مدرسه چهار باغ که در ضلع شرقی مدرسه واقع شده با درب منبت کاری بسیار نفیسی به محوطه زیر گنبد مربوط می شود. در این شبستان سه محراب وجود دارد که کتیبه های اطراف آنها را محمد مومن الحسینی به سال ۱۱۱۸ هجری کتابت کرده است. شبستان دارای ویژگی های شگفت آوری است که از آن جمله می توان به تغییر صدا، انتقال صدا و ضد زلزله بودن اشاره کرد.

در شمال مدرسه چهار باغ بازارچه زیبا و مرتفعی وجود دارد که در عصر صفویه بازارچه بلند و بازار شاهی نامیده می شد. این بازارچه نمونه ارزنده ای از بازارچه های عصر صفوی است. در شرق مدرسه چهار باغ کاروانسرای مادر شاه واقع شده که در حال حاضر به نام هتل عباسی مشهور و فعال است.

مدرسه چهار باغ دارای کتابخانه کم نظیر و با ارزشی بوده که در حمله افغانها نابود شده است. این کتابخانه با کتب بسیار نفیس و کمیاب، در اختیار طلاب علوم دینی و سایر پژوهشگران و محققین آن روزگار بوده است. البته لازم به ذکر است کتابخانه مدرسه چهار باغ مجددا بازگشایی شده و در اختیار طلاب و عموم قرار دارد.

کنار ایوان شمالی در سمت راست، یک سنگ شاخص قرار دارد که در سال ۱۳۱۱ هجری ساخته شده و ظهر شرعی را نشان می دهد. در روی دو جداره آن جهت های شهر اصفهان مشخص شده است.

مدرسه چهار باغ موقوفات بسیار داشته که شامل باغ ها، مزارع، روستاها، املاک، دکانها، کاروانسراها و سایر مستغلات بوده است که وضعیت آنها با حمله افغانها نامعلوم مانده است.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نمایی از گنبد و مناره مدرسه چهار باغ از منظر ایوان شمالی.

تصویر وسط: نمای حجره ای که به گفته می شود به شاه سلطان حسین صفوی تعلق داشته است.

تصویر پایین: نمای ایوان جنوبی که محراب اصلی مسجد در انتهای آن دیده می شود