حمام گنجعلی خان کرمان

گنجعلی خان از سرداران شجاع و با تدبیر دوران صفوی بود که در سال ۱۰۰۵ هجری قمری به فرمان شاه عباس اول حاکم کرمان شد. دوران حکومت وی در کرمان از روشن ترین دوران تاریخی این دیار است. وی در دوران حکومت خود به اقدامات عمرانی گسترده ای دست زد که امروزه به نام مجموعه گنجعلی خان محل بازدید گردشگران است. از میان این مجموعه، حمام گنجعلی خان که امروزه به موزه مردم شناسی تبدیل شده همچون نگین درخشانی در میان بازار کرمان می درخشد. بر اساس مندرجات یکی از کتیبه ای منظوم و تاریخی حمام، ظاهرا بنای آن در سال ۱۰۲۰ هجری قمری به پایان رسیده و معمار آن نیز محمد معمار یزدی، معمار مجموعه گنجعلی خان بوده است.

حمام گنجعلی خان از ارزشمندترین نمونه های موجود از حمام های دوره صفوی به شمار می رود. نقشه، فضاها و معماری این حمام به گونه ای بوده است که به بهترین وجهه انتظارات را برآورده می کرده است. بنای حمام ۱۳۰۰ متر مربع مساحت دارد و دارای تزیینات کاشیکاری، نقاشی، گچبری، مقرنسکاری و کاربندی های زیبا همراه با تزیینات سنگی بسیار ظریفی است.

بنای حمام مشتمل بر سردر ورودی، هشتی، رختکن و گرمخانه می باشد. سردر حمام دارای تزیینات کاشیکاری، ازاره سنگی و کتیبه تاریخی است. ورودی حمام در ضلع شمالی بنا و پس از چند پله به یک هشتی گنبد دار منتهی می شود. این هشتی نیز به رختکن راه می یابد.

فضای سربینه یا رختکن از دیگر قسمت های حمام متمایز و شامل ایوان ها، ایوانچه ها و ستون های سنگی می گردد. رختکن حمام به چندین غرفه تقسیم شده و هر غرفه مخصوص یک طبقه از اجتماع است. همچنین رختکن مشتمل بر صفه ها و سکوهایی جهت نشستن و صرف چای می باشد. فضای رختکن در راس گنبد دارای نورگیرهای شیشه داری است که گلجام خوانده می شوند.

رختکن از طریق دالان و راهرویی به گرمخانه راه می یابد که مشتمل بر فضای مرکزی گنبددار، خزینه های آب گرم و سرد و ولرم، خلوتی ها و گرمخانه اختصاصی حاکم و بزرگان می باشد. گرمخانه شامل یک حوض آب سرد نیز می باشد که هشت ستون سنگی گرداگرد آن قرار گرفته اند.

سیستم کانال کشی آب و فواره این حمام نیز در خور توجه هستند. سنگ یکپارچه ای در مقابل حوض آب سرد قرار دارد که افراد داخل حمام از روی این سنگ می توانستند موقعیت زمانی را تشخیص دهند.

از دیگر بخش های حمام سیستم گرمایش آن شامل آتشدان یا تون، انبار سوخت، گودال جمع آوری خاکستر، دودکش ها و کانال های انتقال گرما به زیر گرمخانه است.

در داخل حمام و رختکن مجسمه هایی به چشم می خورند که در سال ۱۳۵۲ در دانشکده هنر های زیبای دانشگاه تهران ساخته شده و به این مکان منتقل گردیده اند. این حمام تا حدود ۶۰ سال پیش دایر بوده و هم اکنون به عنوان موزه مردم شناسی هر روزه پذیرای تعداد زیادی بازدید کننده می باشد.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نقاشی های سردر ورودی حمام به سبک دوره صفوی.

تصویر وسط: رختکن حمام با شش غرفه در اطراف آن.

تصویر پایین: حوض آب سرد گرمخانه با شش ستون سنگی یکپارچه در اطراف آن