گنبد غفاريه مراغه

اين بنا در شمال شهر مراغه و كنار رودخانه صوفي چاي واقع و بنايي مكعب شكل با دو طبقه فوقاني و زيرين است. ازاره ي بنا به ارتفاع ۲ متر از سنگ مرمر تراشيده سفيد ساخته شده كه بعضي از قطعات آن به ابعاد ۱۵۰ در ۷۰ سانتيمتر است. مدخل گنبد به سمت شمال است و در گوشه هاي بنا، ستون هاي آجري با نقوش لوزي و در هر يك از اضلاع، دو طاقنما و يك حاشيه كتيبه كار كرده اند. اين بنا در اصل داراي گنبدي دو پوش بوده كه از بين رفته و در دوره اخير به همت سازمان ميراث فرهنگي تعمير و مرمت شده است.

سرداب زيرين بنا رو به مشرق دارد، اما ورودي اتاق فوقاني شمالي و با طاقنمايي احاطه شده است. بر بالاي در، كتيبه اي در دو سطر و بر بالاي طاق، كتيبه اي ديگر به چشم مي خورد. حروف كتيبه ها در اينجا ريحان است. متن كتيبه سه سطري بالاي طاق علي رغم تحمل آسيب هاي زياد قابل خواندن است:

‹امر بانشاء هذه القبه المباركه في ايام مولانا السلطان الاعظم ظل الله في الارض سلطان سلاطين العرب و العجم ابوسعيد بهادر خان خلد الله ملكه›.

از دو كتيبه دو سطري بالاي در، چيز زيادي بر جاي نمانده، ولي از همين مختصر مي توان دريافت كه اين كتيبه، حاوي القاب و احتمالا نام شخصيتي بوده كه آرامگاه براي او ساخته شده است. آنچه از كتيبه باقي مانده، بدين شرح است:

‹لمقر الش ... المالكي العلي العادلي›.

با توجه به سه نشان خانوادگي بر بالاي پنجره ها كه به صورت دو عصاي پشت به پشت است، در مي يابيم كه آنها نشان خانوادگي ‹چوگانداران› است. اين نشان، در جاي ديگري، بر بنايي واقع در بيت المقدس يعني مدرسه " امير ايل ملك" كه مدرسه ملكيه گفته مي شود و نيز بر چلچراغي مينايي متعلق به موزه قسطنطنيه، به همراه نام " ايل ملك چوگاندار" ديده مي شود. البته گنبد غفاريه نمي تواند آرامگاه ايل ملك - متوفاي ۷۴۷ ه.ق ـ در قاهره باشد، ولي مدرسه اي در قاهره به نام مدرسه قراسنقريه وجود دارد كه توسط فردي به نام امير مملوك الشمس الدين قراسنقر الچركسي المنصوري كه در كار معماري در مصر و سوريه شهرت داشته ساخته شده است. قراسنقر در ابتدا يك غلام مملوك بود كه قلاون، آنگاه كه امامزاده اي بيش نبود، او را خريداري كرد و منصب چوگانداري به او داد. او در عهد لاجين، نايب السلطنه مصر بود و به هنگامي كه محمد بن قلاوون براي بار سوم به سلطنت دست يافت، به عنوان نايب السلطنه سوريه برگزيده شد و تا سال ۷۱۱ ه.ق در اين مقام باقي ماند. در اين سال، نزد تاتارها گريخت. او روز بيست و هفتم شوال سال ۷۲۸ ه.ق يعني در عهد سلطنت ابو سعيد بهادر خان در مراغه جايي كه اولجايتو تيول او قرار داده بود، درگذشت. بنابراين با توجه به فقدان مدارك ديگر مي توان پذيرفت كه گنبد غفاريه، مدفن امير مملوك شمس الدين قراسنقر الچركسي المنصوري است.

در اين بنا، رنگ - كه در گنبد سرخ كم استفاده شده و به آبي فيروزه اي منحصر است - بسيار مورد استفاده قرار گرفته است، رنگ هاي سياه، سفيد و آبي تيره تا آبي روشن. حروف كتيبه ها به رنگ سياه بر زمينه اي سفيد قرار گرفته و با اسليمي هايي به رنگ آبي فيروزه اي آذين شده اند. نماهاي جانبي و نماهاي عقبي، به عوض آنكه مثل نماهاي گنبد سرخ، بسته و فاقد هر گونه وزنه اي باشند، هر يك به دو پنجره در داخل طاقنما مجهزند. بالاي هر پنجره كه در چهار چوبي مستطيل قرار گرفته، با نقوش بسيار زيبايي از آجر و كاشي مينايي تزيين شده است. بالاي اين تزيينات، نواري قرار گرفته كه با سه نشان خانوادگي صاحب آرامگاه آذين شده است. شبستان اصلي با گچ سفيد اندود شده و داراي طاقنماهاي مسطح عريضي با مقرنس است.