آرامگاه حکیم عمر خیام نیشابوری

 حکیم ابوالفتح عمر بن ابراهیم مشهور به خیام نیشابوری، ریاضیدان، منجم، شاعر و اندیشمند والای ایرانی است که در سطح بین المللی از شهرت بسزایی برخوردار است. وی در سال ۴۳۹ هجری قمری در نیشابور چشم به جهان گشود و پس از هفتاد و شش سال زندگانی در سال ۵۱۵ هجری قمری به رحمت ایزدی پیوست و در گورستان حیره که امروزه در پنج کیلومتری نیشابور واقع شده به خاک سپرده شد.

آرامگاه فیلسوف واقع بین و سترگ اندیش دیار ادب ایران، خیام ابتدا در شرق آرامگاه  امامزاده ها محمد محروق و ابراهیم قرار داشته که در روزگار پهلوی اول شبستانی را که بر روی مقبره خیام بود خراب کردند و آرامگاهی به جای آن ساختند.

در دوران پهلوی دوم  پس از ساختن آرامگاه جدید، بقایای بنای قدیم را که شامل سنگ ستون واری است و رباعیاتی از خود حکیم عمر خیام بر آن نوشته اند را به داخل شهر نیشابور انتقال دادند و در میدانگاهی به همین نام در محل دروازه مشهد نصب کردند. 

 آرامگاه جدید در شمال بقعه امامزاده داخل باغی قرار دارد که سطح کلی آن بیست هزار متر مربع است که این رقم سوای ۲۴ هزار متر مربع مساحت باغ امامزاده محمد محروق است. طول ساختمان مشبک بقعه مانند و بلند خیام ۱۸ متر است که اطراف آن حوض ها و آب نماهای زیبایی ساخته شده و حوالی آرامگاه را کاج های بلند همیشه سبز احاطه کرده است.

 بنای یادبود این دانشمند بزرگ به سال ۱۳۴۱ شمسی با طرح و نقشه مهندس هوشنگ سیحون ساخته شد. مساحت زیر بنای بقعه خیام تقریبا نهصد متر مربع است و در کتیبه کاشی های لوزی شکل به خط عبد الرسولی رباعیاتی از خیام نقل شده، از جمله: 

                            در کارگه کوزه گری رفتم دوش   دیدم ده هزار کوزه گویا و خموش                     

         ناگاه یکی کوزه برآورد خروش   کو کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش

                                                                    ***

   ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست   بی باده گلرنگ نمی شاید زیست

         این سبزه خود امروز تماشاگه ماست   تا سبزه خاک ما تماشاگه کیست             

                                      ***                                     

اثر مزبور با ترکیبی از مصالح آهن، بتون و تزیینات کاشیکاری به شکل لوزی های به هم پیوسته از یک سو برگرفته از اندیشه های ریاضی عمر خیام بنیان گردیده است و از سوی دیگر همچون خیمه ای است که انگار از چادر دوزی پدر خیام الهام گرفته شده و از طرفی بنا از روبرو چون کلاه دراویش به نظر می رسد. بر سنگ آرامگاه وی نیز نوشته شده است: کل شیء هالک الا وجهه