شادیاخ نیشابور

شادیاخ ظاهرا از دو واژه "شادی" و "اخ" تشکیل شده که به استناد برخی از فرهنگها به معنی "شادی آفرین" است. در برخی از متون هم از شادیاخ با عنوان های "شادکاخ"، "شاد جهان" و "شادمهر" نام برده شده که به هر حال با شادی قرین بوده و شاید با توجه به همان نامها و یا ویژگی شادیاخ بوده که یکی از شاعران عرب خطاب به عبدالله بن طاهر سروده است:

"در شادیاخ به شادی بنوش با افسر شهریاری و رها کن غمدان را به یمن"

گویا تا آغاز قرن سوم هجری شادیاخ بوستانی بوده است در مغرب نیشابور و هم جوار با محلات خولست، جلاباد و محمدآباد. در سال ۲۰۵ هجری نخستین زیستگاهها در آن ساخته شده و تا سال ۶۶۹ هجری همواره فراز و نشیب های فراوانی به خود دیده و در آن سال بر اثر زلزله ای به کلی ویران و متروک گردید. در حال حاضر محوطه باستانی شادیاخ در حدود سه کیلومتری جنوب شرقی شهر فعلی نیشابور و ۱۱۷ کیلومتری شهر مشهد و در مجاورت آرامگاه عطار واقع است.

مروری بر تاریخ شادیاخ

پس از آنکه عبدالله بن طاهر به درخواست اهالی نیشابور سپاهیان خود را به باغ شادیاخ انتقال داد و در اردوگاهها یا زیستگاههایی جای داد دستور داد تا برای او و اطرافیانش نیز در میانه شادیاخ اقامتگاههایی ایجاد نمایند و امیرانی که پس از او بر نیشابور حاکم شدند در شادیاخ اقامت گزیدند و بر عمارتها افزودند یا آنها را مرمت و بازسازی کردند. به عنوان مثال "یعقوب بن لیث" که در سال ۲۵۹ هجری قمری نیشابور را تصرف کرد، در شادیاخ فرود آمد و محمد بن طاهر را اسیر کرد و به سیستان فرستاد و قسمتی از عمارت شادیاخ را خراب کرد و دوباره ساخت. و در سال ۴۲۱ هجری قمری که سلطان مسعود غزنوی از هرات به نیشابور آمد در شادیاخ به کاخهایی قدم گذاشت که به قول بیهقی "همانند آنها کسی یاد نداشت".

در سال ۴۲۹ هجری قمری طغرل سلجوقی بر نیشابور تسلط یافت و در کاخ سلطان مسعود غزنوی در شادیاخ تاجگذاری کرد و در سال ۴۶۴ هجری قمری آلب ارسلان سلجوقی کاخ شادیاخ را مرمت کرد و عماراتی بر آن افزود، زیرا در آن زمان حکمرانان هم در شادیاخ اقامتگاه داشتند. آلب ارسلان در سال ۴۶۶ هجری قمری برای پسرش قصری به نام "شادکاخ" ساخت و جشن ازدواج او را با شکوه تمام در آن کاخ برگزار کرد. در آن دوران "سمعانی" از شادیاخ به عنوان "دارالسلطان" نام برده است.

ظاهرا سال ۵۴۰ هجری قمری پایان دوران شکوه و عظمت شادیاخ بوده، زیرا در آن سال زلزله ای موجب تخریب و انهدام برخی بناها و مهاجرت مردم شده است.

در سال ۵۴۸ هجری قمری ترکان غز نیشابور و شادیاخ را غارت و برخی عمارات را ویران کردند و یک سال بعد "موید آی آبه" یکی از سرداران سلطان سنجر سلجوقی به ویرانه های شادیاخ سر و سامان داد و در آن مستقر شد. در سال ۵۶۹ هجری قمری موید آی آبه به وسیله تکش خوارزمشاهی اسیر و چند پاره شد و پسرش "طغاشاه" بر شادیاخ حاکم شد. در سال ۵۸۳ هجری قمری قلمرو حکومت طغاشاه به تصرف کامل تکش خوارزمشاهی در آمد و شادیاخ اقامتگاه دست نشاندگان خوارزمشاهی شد و در سال ۶۰۵ هجری بر اثر زلزله ای ویران گردید و دوباره جان گرفت تا اینکه در سال ۶۱۸ هجری شادیاخ پس از سه روز جنگ بی امان به تصرف خونخواران مغول در آمد و اکثر کاخها و عمارات مهم نیشابور ویران شدند.

بعد از یورش مغولها احتمالا بقایای مردم آواره و پراکنده نیشابور که جان سالم بدر برده بودند، شهر ویران شده نیشابور را رها کرده و به بناهای نیمه ویران و کنار دیوارهای بر جای مانده پناه آوردند و کم کم با استفاده از مصالح مستعمل سر پناههای سست بنیان ساختند و شادیاخ اندکی رونق گرفت. شاید به همین دلیل در برخی متون به جای نیشابور دوره ایلخانی "شهر شادیاخ" نوشته شده است.

شهر شادیاخ هم در سال ۶49 هجری قمری بر اثر زلزله ای دیگر ویران شد اما مردم ستمدیده نیشابور باز هم خرابیها را دوباره ساختند تا اینکه در سال ۶۶۹ هجری قمری چنان زلزله ای در نیشابور حادث شد که به قول رشید الدین فضل الله "پرندگان از پناه دیوارها محروم شدند". در اثر آن زلزله نیشابور و شادیاخ قابلیت زیستگاهی خود را برای همیشه از دست دادند و باقی و مانده اهالی به اطراف بنای "مویدی" در محل نیشابور کنونی پناه بردند و شادیاخ را برای همیشه رها کردند.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: بقایای کنونی شادیاخ که در کنار آرامگاه عطار قرار دارد.

تصویر وسط:قسمتی از گچبریهای زیبا بر دیوارها که از کاوشهای شادیاخ بدست آمده است.

تصویر پایین: اسکلت هایی که پس از سالها از زیر آوار ناشی از زلزله در شادیاخ از دل خاک بیرون آورده شده اند.