کلیسای وانک اصفهان
نگاهی مختصر به تاریخچه جلفای اصفهان
روابط موجود سیاسی، فرهنگی و اقتصادی میان ایران و ارمنستان سابقه هزار ساله دارد. طبق مدارک مستند از قرن نهم قبل از میلاد تعداد بیشماری ارمنی به عنوان بومیان در نواحی مختلف آذربایجان سکونت داشته اند. در طول تاریخ بخصوص در قرن های ۳ الی ۷ میلادی بارها مهاجرت های اجباری از ارمنستان به ایران صورت گرفته بود. از قرن یازدهم میلادی مخصوصا در قرون ۱۴ و ۱۵ میلادی در ایران خلیفه گری ها، کلیساها و روحانیون بلند پایه ارمنی وجود داشتند. متاسفانه از فعالیت های آنها اطلاع کمی در دسترس است. اما جلفای اصفهان و ساکنان آن در تاریخ سکونت ارامنه ایران جایگاه بسیار مهم و مخصوص خود دارند.
زمانی که شاه عباس اول در جنگ با امپراتوری عثمانی به پیروزی رسید، به منظور اهداف نظامی و اقتصادی در حدود ۴۰۰۰۰۰ نفر از ارامنه ساکن جلفای کنار رود ارس و ارمنستان را از سرزمین آبا و اجدادی خود کوچانده و جهت سکونت به ایران آورد.
کلیسای وانک
مهاجرت ارامنه از جلفای ارس به اصفهان در سال ۱۶۰۵- ۱۶۰۴ میلادی زیر نظر مستقیم شاه عباس انجام گرفت و جلفای نو در کناره جنوبی زاینده رود در سال ۱۶۰۶ میلادی بنیان گذاشته شد.
ارامنه پس از استقرار در جلفای اصفهان در صدد ساختن تاسیسات اجتماعی و بناهای مذهبی خود بر آمدند و با سرمایه های نقدی و خودیاری مردم نخست به ساختن کلیسای وانک نظیر کلیسایی که در جلفای قدیم (کنار رود ارس) با همان نام سورپ آمناپرگیچ (نجات دهنده همگان) وجود داشت، همت گماشتند. مهاجران ارمنی در ابتدا بناها و موسسات اجتماعی و علمی و همچنین نمازخانه کلیسای وانک را به طور موقت بنا نهادند.
پنجاه سال پس از سکونت آنان در جلفای اصفهان یعنی به سال ۱۶۵۵ به سعی و اهتمام " داوید وارتاپت" پیشوای روحانی ارامنه جلفا در محل نمازخانه موقت وانک معبد مجلل و باشکوه کنونی را بنا نهادند.
ساخت بنای فعلی کلیسای وانک نه سال به طول انجامید، و در سال ۱۶۶۴ به پایان رسید. مصالح ساختمانی و معماری این کلیسا با کلیساهای سنگی ارمنستان اختلاف دارد، به طوری که بنای آن با استفاده از مصالح ساختمانی محلی یعنی خشت خام ساخته شده، و دیوارهای خارجی آن با آجر پخته پوشیده شده، ولی در جای جای آن با کاشی های منقش به فرشته های بال دار تزیین شده، در پایین قسمت هایی از دیوار کلیسا به طور باشکوهی با نقاشی های رنگ و روغن، گچ کاری و تزیینات دیواری منقوش شده است.
گنبدان دایره وار مانند گنبدهای مساجد اصفهان است، نمای بیرونی آن با آجر پخته می باشد و نمای داخلی گنبد به رنگ لاجوردی که با تصاویر مذهبی و تزیینات گل و بوته و طلا کاری آذین شده است. دور تا دور گنبد هشت پنجره وجود دارد. در فاصله میان آنها تصاویری از آفرینش آدم و حوا، خوردن میوه ممنوعه، هبوط، مرگ هابیل و ... دیده می شود. در محل سرود خوانان کلیسا جای چهار تصویر همراه با گلبوته هایی در اطراف آن به چشم می خورد که در آنها شکنجه گریگور منور و مقدسان دیده می شود. تصاویر محل سرودخوانان مربوط به مسیح است که از در اتاقک اشیاء مخصوص با تصویری از بشارت دادن فرشته به حضرت مریم شروع می شود، کلیسا را دور می زند و با تصویر رحلت حضرت مریم پایان می پذیرد.
تصاویر میانی شامل میلاد عیسی مسیح (ع)، سجده سه پادشاه به عیسی، تعمید عیسی، آزمون مسیح توسط ابلیس، منور شدن عیسی، شستشوی پای حواریون، آخرین شام عیسی، دستگیری مسیح، تازیانه زدن، مصلوب شدن و دفن عیسی، قیام و معراج عیسی می باشد.
بر دیوار شمالی داخل کلیسا تصاویر رستاخیز نقاشی شده و بالای آن بهشت، که در آنجا رستگاران وارد می شوند و در قسمت پایین دوزخ مهیب که آتش زبانه می کشد، اژدهای چند سر و دیوهای رم کرده، فرشتگان از بالا گناهکاران را به حفره می اندازند و ...، نقاشی شده است.
بر سر در قیام معبد که در سمت غربی آن واقع است، کتیبه ای به خط ارمنی به عنوان یادبود و به مناسبت تاسیس آن بر روی کاشی های آن بدین شرح نگاشته شده است:
" معبد کلیسای وانک به سال ۱۶۵۵ میلادی در عهد سلطنت شاه عباس دوم و در زمان جاثلیق پیلیپوس به سعی و اهتمام خلیفه داوید پیشوای مذهبی جلفا و به کمک و استعانت مردم جلفا شروع و به سال ۱۶۶۴ میلادی به اتمام رسید. هر آنچه دعا و عبادت در این معبد برگزار می شود ثوابش بر گذشتگان و بازماندگان آنها نصیب باد".
طرح تصاویر معبد از کتاب مقدس عهد قدیم و جدید الهام گرفته شده است. تمام هزینه تزیینات، نقاشی و تذهیبات کلیسا را شخصی به نام خواجه " آودیک استپانویسان" تقبل و تامین کرده است.
نقاشان این تصاویر همگی استادان ارمنی بوده که در نزد هنرمندان اروپایی تلمذ کرده بودند، از آن جمله " خلیفه هوانس مرکوز"، " کشیش استپانوس" و " استاد میناس" را می توان نام برد. نام اصلی نمازخانه به نام یکی از مقدسان " هوسپ ماراتتزی" است.
در زیر محراب نمازخانه (صدر معبد) مدفن دو تن از رهبانان ارمنی قرار دارد. نخست مدفن خلیفه خاچاطور گیسارتزسی موسس چاپخانه کلیسای وانک و ناشر نخستین کتاب چاپی در ایران به نام " زبور داوود" در سال ۱۶۳۸ و دوم متعلق به " خلیفه داوید" بنیانگذار بنای جدید نمازخانه باشکوه کلیسای وانک است.
در محوطه کلیسا علاوه بر معبد و محراب، موسسات و ساختمان های دیگری نیز وجود دارد که عبارتند از موزه، چاپخانه، کتابخانه بزرگ (ماتناداران) و ساختمان بزرگ خلیفه گری و غیره.
موزه کلیسای وانک
موزه کلیسای وانک در سال ۱۹۳۰ در ضلع شمالی این دیر بنا شده است.
بانی این موزه سرکیس خاچاطوریان نقاش نامی ارمنی بود که در سال ۱۹۳۰ به دستور دولت وقت به منظور مرمت و کپی برداری از نقاشی های کاخ های صفوی به اصفهان سفر کرده بود.
در پی این سفر به توصیه وی و همکاری شورای جامعه ارامنه، ۳ اتاق روبروی محراب شمالی کلیسا تعمیر و موزه آرایی گردید، سپس با همیاری جمعی از نیکوکاران اسناد نفیس و نقاشی ها و لباس های مذهبی از کلیساها و خانه های ارامنه جلفا جمع آوری و در اتاق های مذکور چیده شد.
بعدها به دلیل کمبود جا و نامناسب بودن فضا برای ارائه اشیاء، بنای جدیدی با مهندسی آقای ژنیا آفتاندالیان ساخته شد. موزه کلیسای وانک در تاریخ ۱۹ اکتبر ۱۹۷۱ رسما افتتاح گردید.
تندیس هایی که در دو طرف درب ورودی موزه قرار دارند در سال ۱۹۷۷ توسط هنرمند ارمنی زاون آیوازیان ساخته شده اند. یکی از این دو مجسمه برنزی متعلق به مخترع حروف ارمنی " مسروب ماشتوس" (قرن ۵ م.) و دیگری مربوط به خاچاطور گساراتسی (قرن ۱۷ م.) موسس اولین چاپخانه در ایران و خاورمیانه می باشد.
گرچه اکثر اشیای موزه اثر هنرمندان ارمنی می باشند، لیکن از هنرمندان ایرانی، چینی، اروپایی روسی نیز نمونه هایی به نمایش گذاشته شده اند. اشیاء ارائه شده در این موزه عموما متعلق به قرون ۲۰ - ۱۶ میلادی بوده و در بر گیرنده سه گروه مذهبی، تاریخی و مردم شناسی می باشند.
علاوه بر هزاران گردشگری که سالیانه از این موزه بازدید می کنند، بسیاری از مقامات برجسته دول خارجی، پادشاهان، وزراء، محققین و دانشمندان نیز از آن بازدید می نمایند و آشنایی با فرهنگ غنی و هنر منحصر به فرد ارامنه جلفا، موجب تحسین همگان می گردد.
شرح تصاویر:
تصویر بالا: نمایی از درب ورودی کلیسا، برج ساعت و گنبدان کلیسای وانک.
تصویر وسط: نمایی از معبد و نمازخانه کلیسای وانک.
تصویر پایین: قسمتی از ساختمان موزه در سمت راست تصویر دیده می شود.
