گنبد مدور مراغه

این گنبد در بخش جنوب غربی مراغه و مجاور گنبد کبود واقع است. بنایی ساده با نقشه مدور است که سقف و گنبد آن فرو ریخته است. این بنا نیز چون دیگر گنبد های مراغه، بر روی ازاره های سنگی قرار گرفته و ظاهرا فاقد سردابه زیرین است. به غیر از سردر ورودی، بقیه نمای خارجی بنا، آجری ساده و فاقد هر گونه طاقنما یا تزیینی است. سردر تزیینی در اینجا از یکنواختی بنا کاسته و بدان جلوه ای خاص بخشیده است. تزیینات این ورودی، از روی ازاره سنگی و همباد کف ورودی آغاز شده است. این تزیینات شامل یک دوره پهن آجر و سفال و کاشی است که در مایه گره انجام گرفته است و قاب مستطیل و کشیده اصلی را در بر دارد. در داخل قاب مزبور که دارای دوره برجسته آجری است، تزییناتی در سه قسمت از روی نعل درگاه ورودی بر روی هم انجام گرفته است. نخست، یک خط کتیبه کوفی تزیینی از کاشی فیروزه ای در یک سطح مستطیل کم عرض؛ سپس یک طاقنمای زیبا با قوس تیزه دار کم خیز و تزیینات زیبای لانه زنبوری در وسط و زغره ی خوش ترکیب نقش دار در اطراف آن؛ و سرانجام، قاب کتیبه بزرگتر کوفی با تزییناتی خوش نقش از کاشی فیروزه ای در بالای تیزه ی قوس. اهمیت این بنا از نظر کاربرد تزیینات کاشی، با فاصله زمانی نسبتا کم پس از بنای گنبد سرخ، در این است که هنرمند معمار با دریافتی درست و آگاهانه، توفیق یافته که ترکیب جالبی از تلفیق کاشی و آجر سفال را عرضه کند و در کار خلق نماسازی بنا با نوعی رنگ آمیزی، پیشرفتی چشمگیر بیابد. متن کتیبه این بنا چنین است: «کل نقس ذائقه الموت تم البنا، برجب سنه ثلث و ستین و خمسمائه».

متاسفانه در خصوص شخصیت مدفون در بنا اطلاعی در دست نیست؛ اما با توجه به مجاورت زمانی و مکانی این گنبد با گنبد سرخ به نظر می رسد مدفونان در این دو بنا قرابتی با یکدیگر داشته اند.

تصوير بالا: گنبد مدور از روبرو

تصوير پايين: قسمتي از تزيينات سردر ورودي گنبد مدور مراغه كه شامل آجركاري و كاشيكاري به صورت كتيبه نويسي مي باشد.

گنبد كبود مراغه

اين گنبد در مركز شهر مراغه واقع و بنايي برجي شكل از داخل و خارج ده ضلعي است كه در زواياي دهگانه آن، از خارج ستون هاي دايره اي كار كرده اند. در اضلاع دهگانه ي داخل و خارج بنا نيز طاقنماهايي تعبيه كرده اند كه بخش فوقاني آنها با مقرنس هايي تزيين شده است. اين بنا بر زير بناي سنگي قرار گرفته كه در ميان آن، سردابه اي چليپا شكل قرار دارد. سقف اين سردابه، طاقي مقرنس است. نماي خارجي بنا به طرز بسيار زيبايي با آجر و كاشي فيروزه اي به شيوه تخميري تزيين گرديده است. در زير پاكار گنبد نيز نواري مقرنس و در زير آن، كتيبه كمربندي بنا قرار داشته كه به غير از قسمت كوچكي از آيه هاي قرآني، بقيه آن از بين رفته است. گنبد فرو ريخته بنا به نظر مي رسد رك ده تركي با پوشش داخلي بوده باشد. هر ضلع داخلي بنا، 6/2 متر پهنا دارد و مشتمل بر طاقنمايي بلند است. در زير گنبد، يك حاشيه از كتيبه گچبري به چشم مي خورد كه اطراف مقبره را دور مي زند. اين كتيبه به خط نسخ، و متن آن، قسمتي از آيه اول سوره 67 قرآن است. تمام فضاي داخلي مقبره با گچبري و نقاشي و كتيبه ها مزين بوده كه قسمت اعظم آن از بين رفته و تنها آثار كمي از آنها بر جاي مانده است. در سرداب زيرزمين بنا كه ورودي آن از خارج بناست، سنگ بزرگي با طرح هاي تزييني با غناي بسيار و كتيبه اي قرآني با آيات «كل من عليها فان و يبقي وجه ربك ذوالجلال و الاكرام» وجود دارد كه روزي بر روي قبري بوده است. در خصوص تاريخ ساخت و شخصيت مدفون در بنا اطلاعي در دست نيست. از گذشته معروف بوده كه گنبد كبود، قبر مادر هلاكو خان مغول است؛ اما با توجه به اينكه نامبرده مسيحي و هلاكو نيز بودايي بوده، چنين فرضي محال است. در خصوص تاريخ ساختمان، مطالعات ارزشمند گدار، نتيجه شايسته اي به بار آورده است. وي با بررسي و مطالعه دقيق جاي كتيبه فرو ريخته بالاي در ورودي بنا كه تنها قطعاتي از حروف مينايي رنگ آن باقي مانده بود، توانست قسمتي از كتيبه را كه حاوي تاريخ 593 ه.ق بود، بازسازي كند. بر اين اساس، گنبد كبود حدود 10 سال بعد از نمونه اوليه خود - يعني مقبره مومنه خاتون در نخجوان - ساخته شده و از نظر تركيب كلي، مشابه ساير مزارهاي موجود در مراغه است.

منابع: كارنگ، 1350، ص 13 و گدار، ج 3، 1371، صص 304 - 289 و مخلصي، 1371، صص 159- 158.

تصوير بالا: نمايي كلي از گنبد كبود مراغه

تصوير پايين: بخشي از مقرنس كاري زير گنبد