گنبد سرخ مراغه

اين بنا در جنوب غربي مراغه، در جنب گورستان آقا و سمت غربي جاده هشترود واقع است. بنايي چهار ضلعي به ابعاد 8/40 از خارج و 5/95 متر از داخل است و سردابي در زير آن قرار دارد. ازاره بنيان بنا از نوعي سنگ سفيد و ديوارهاي اصلي با آجر و ملاط گچ و شن ساخته شده است. سرداب داراي طاقي ضربي است كه در جوانب به وسيله ديوارها و در وسط توسط ستوني آجري به ضلع 60 و ارتفاع 90 سانتي متر حمالي مي شود. در سمت شرقي، دري وجود دارد كه سردابه را به بيرون از بنا مرتبط مي سازد. بخش بالايي، اتاقي است كه گنبد آن بر مقرنس هايي نهاده شده است. در گذشته، اين گنبد داراي پوشش بيروني هرمي هشت گوشي بوده كه بقاياي پايه هاي آن هنوز هويداست. نماي اصلي بنا رو به شمال است و در جلوي آن پلكاني سنگي با پله هايي است كه دو پله بالايي، پيشخوان بنا را تشكيل داده است. نماي اصلي كه ميان ستون هاي تنومند زوايا استقرار يافته، چونان چارچوبي وسيع و مجلل براي در بنا عمل مي كند. خود در كه چارچوبي با ابعاد متناسب آن را در بر گرفته داراي سر طاقي مزين به اربسك هاست كه كتيبه اي به خط كوفي آن را دور زده است. بالاي سر طاق درگاه، كتيبه ديگري به خط كوفي ديده مي شود. هر يك از اضلاع جانبي و عقبي بنا با دو طاقنما و يك كتيبه نواري شكل عريض آذين شده است. بنا داراي چهار پنجره است كه از داخل در گردن گنبد و از خارج در چهار ضلع اصلي هشت گوشه اي كه سقف را بر آن نهاده اند، قرار گرفته است.

ازاره بنا و نيز سرستون هاي متعلق به پايه هاي كوچكي كه سرطاق هاي اضلاع ثانوي را بر دوش دارند، از سنگ و بقيه بنا تماما از آجر قرمز رنگ است و به خاطر همين رنگ آجرها، بنا بدين نام خوانده شده است. آجرها به نحو بسيار شايسته اي بر روي هم چيده شده است و در لابه لاي  آنها، كلوك هاي  كاشي  فيروزه اي قرار  داده اند  كه جلوه اي  خاص  به  بنا  داده  است.  همچنين  كتيبه  ها  و  نقوشي هندسي كه با آجر سرخ تراشيده و آجر و كاشي مينايي رنگ، بر بالاي درگاه بنا ساخته شده است، بر زمينه اي از گچ خودنمايي مي كنند. اين كتيبه ها با نقوشي از گل و برگ هايي كه آثاري از رنگ آبي بر آنها ديده مي شود، آذين شده اند. داخل بنا با اندودي از گچ پوشيده شده و تنها تزيين آن، منحصر به طاقنماهاي دو قلو با ستون هاي كوچك، مشابه طاقنماهايي كه سه ضلع از اضلاع خارجي بنا را آذين مي كند، است. نام و القاب كسي كه دستور احداث بنا را داده، همچنين تاريخ انجام كارهاي ساختماني، در كتيبه هاي نماي شمالي آمده است. كتيبه هاي طرف شرقي و جنوبي، آيات قرآني و كتيبه نماي غربي، نام سازنده بناست. مفاد كتيبه سردر چنين است:

" امر ببنا، هذه القبه الامير الرئيس العالم فخرالدين عمادالاسلام قوام آذربايجان ابوالعز عبدالعزيز بن محمود بن سعد يديم الله علا". و " بني المشهد في الحادي عشر من شوال سنه اثنين و اربعين و خمسمائه" (542 ه.ق) و كتيبه ضلع غربي: " عمل العبد المذنب الراجي الي عفوالله بني بكر محمد بن نبدان البناء بن المحسن معمار".

با توجه به وجود شناسنامه كامل شخصيت مدفون در بنا، نامبرده بر ما شناخته شده نيست. عنوان "قوام آذربايجان" و نيز احداث بنا مي رساند كه اين شخص، يكي  از اميران سلسله كوچك "احمد يلي" است كه در اين عصر بر مراغه حكمراني داشته و همواره مدعي حكومت تبريز نيز بوده اند. به رم گمنامي اين خاندان مي دانيم كه در سال ساخت بنا، حاكم مراغه، آق سنقر دوم بوده كه اين عنوان را بدون شك بعد از فوت پدرش آق سنقر اول از سال 527، سال 564 ه.ق دارا بوده است. در اين سال، اتابك پهلوان- فرزند ايلدگز- حكومت مراغه را به برادرش علاء الدين و ركن الدين تفويض كرد. بر اين اساس، علي رغم وجود كتيبه خوانا و كامل، شخصيت تاريخي مدفون در بنا براي ما ناشناخته است. با توجه به منابع تاريخي به نظر مي رسد كه مسترشد- خليفه عباسي- نيز در اين گنبد به خاك سپرده شده باشد. در كتاب هاي " تاريخ گزيده"، "النقض" و "حبيب السير" آمده كه خليفه در سال 529 ه.ق به دست سلطان مسعود سلجوقي گرفتار آمد و در حبس، به دست فداييان (ملاحده) به قتل رسيد. جسد وي را به مراغه بردند و در مقبره يكي از اتابكان آذربايجان مدفون كردند. در "تاريخ فخري" نيز آمده است: "قبر مسترشد اكنون در مراغه معروف است و گنبدي زيبا روي آن ساخته اند و من در سال 697 ه.ق، هنگامي كه به مراغه رفتم، آن را ديده ام". البته از آنجايي كه تاريخ ساخت بنا، متاخرتر از تاريخ فوت خليفه است، قبول چنين نظري مشكل به نظر مي رسد.

تصوير بالا: نماي كلي گنبد سرخ مراغه

تصوير پايين: قسمتي از آجري كاري گنبد سرخ مراغه

گنبد غفاريه مراغه

اين بنا در شمال شهر مراغه و كنار رودخانه صوفي چاي واقع و بنايي مكعب شكل با دو طبقه فوقاني و زيرين است. ازاره ي بنا به ارتفاع ۲ متر از سنگ مرمر تراشيده سفيد ساخته شده كه بعضي از قطعات آن به ابعاد ۱۵۰ در ۷۰ سانتيمتر است. مدخل گنبد به سمت شمال است و در گوشه هاي بنا، ستون هاي آجري با نقوش لوزي و در هر يك از اضلاع، دو طاقنما و يك حاشيه كتيبه كار كرده اند. اين بنا در اصل داراي گنبدي دو پوش بوده كه از بين رفته و در دوره اخير به همت سازمان ميراث فرهنگي تعمير و مرمت شده است.

سرداب زيرين بنا رو به مشرق دارد، اما ورودي اتاق فوقاني شمالي و با طاقنمايي احاطه شده است. بر بالاي در، كتيبه اي در دو سطر و بر بالاي طاق، كتيبه اي ديگر به چشم مي خورد. حروف كتيبه ها در اينجا ريحان است. متن كتيبه سه سطري بالاي طاق علي رغم تحمل آسيب هاي زياد قابل خواندن است:

‹امر بانشاء هذه القبه المباركه في ايام مولانا السلطان الاعظم ظل الله في الارض سلطان سلاطين العرب و العجم ابوسعيد بهادر خان خلد الله ملكه›.

از دو كتيبه دو سطري بالاي در، چيز زيادي بر جاي نمانده، ولي از همين مختصر مي توان دريافت كه اين كتيبه، حاوي القاب و احتمالا نام شخصيتي بوده كه آرامگاه براي او ساخته شده است. آنچه از كتيبه باقي مانده، بدين شرح است:

‹لمقر الش ... المالكي العلي العادلي›.

با توجه به سه نشان خانوادگي بر بالاي پنجره ها كه به صورت دو عصاي پشت به پشت است، در مي يابيم كه آنها نشان خانوادگي ‹چوگانداران› است. اين نشان، در جاي ديگري، بر بنايي واقع در بيت المقدس يعني مدرسه " امير ايل ملك" كه مدرسه ملكيه گفته مي شود و نيز بر چلچراغي مينايي متعلق به موزه قسطنطنيه، به همراه نام " ايل ملك چوگاندار" ديده مي شود. البته گنبد غفاريه نمي تواند آرامگاه ايل ملك - متوفاي ۷۴۷ ه.ق ـ در قاهره باشد، ولي مدرسه اي در قاهره به نام مدرسه قراسنقريه وجود دارد كه توسط فردي به نام امير مملوك الشمس الدين قراسنقر الچركسي المنصوري كه در كار معماري در مصر و سوريه شهرت داشته ساخته شده است. قراسنقر در ابتدا يك غلام مملوك بود كه قلاون، آنگاه كه امامزاده اي بيش نبود، او را خريداري كرد و منصب چوگانداري به او داد. او در عهد لاجين، نايب السلطنه مصر بود و به هنگامي كه محمد بن قلاوون براي بار سوم به سلطنت دست يافت، به عنوان نايب السلطنه سوريه برگزيده شد و تا سال ۷۱۱ ه.ق در اين مقام باقي ماند. در اين سال، نزد تاتارها گريخت. او روز بيست و هفتم شوال سال ۷۲۸ ه.ق يعني در عهد سلطنت ابو سعيد بهادر خان در مراغه جايي كه اولجايتو تيول او قرار داده بود، درگذشت. بنابراين با توجه به فقدان مدارك ديگر مي توان پذيرفت كه گنبد غفاريه، مدفن امير مملوك شمس الدين قراسنقر الچركسي المنصوري است.

در اين بنا، رنگ - كه در گنبد سرخ كم استفاده شده و به آبي فيروزه اي منحصر است - بسيار مورد استفاده قرار گرفته است، رنگ هاي سياه، سفيد و آبي تيره تا آبي روشن. حروف كتيبه ها به رنگ سياه بر زمينه اي سفيد قرار گرفته و با اسليمي هايي به رنگ آبي فيروزه اي آذين شده اند. نماهاي جانبي و نماهاي عقبي، به عوض آنكه مثل نماهاي گنبد سرخ، بسته و فاقد هر گونه وزنه اي باشند، هر يك به دو پنجره در داخل طاقنما مجهزند. بالاي هر پنجره كه در چهار چوبي مستطيل قرار گرفته، با نقوش بسيار زيبايي از آجر و كاشي مينايي تزيين شده است. بالاي اين تزيينات، نواري قرار گرفته كه با سه نشان خانوادگي صاحب آرامگاه آذين شده است. شبستان اصلي با گچ سفيد اندود شده و داراي طاقنماهاي مسطح عريضي با مقرنس است.