آرامگاه مولانا حسین کاشفی

مولانا کمال الدین حسین کاشفی متوفی در سال نهصد و ده قمری از فضلای نامی آخر عهد سلاطین تیموری است و با سلطان حسین میرزا بایقرا و امیر علیشیر نوایی معاصر بوده و با این که اهل سبزوار است در هرات زندگی می کرده و در اواخر عمر به سبزوار برگشته و در آنجا فوت کرده است.

کاشفی در هرات به وعظ می پرداخته و در حدیث و تفسیر و کلام دست داشته و در نثر فارسی هنرمندی با کمال است و کلیله و دمنه را با عبارتی ساده تر به نام انوار سهیلی نوشته و صحیفه شاهی یا مخزن الانشاء، لب لباب مثنوی مولانا جلال الدین محمد بلخی که انتخابی از اشعار مثنوی است و کتاب روضه الشهدا در شهادت انبیاء و ائمه اطهار و اولیاء از دیگر آثار اوست. همچنین تفسیر حسینی، کتاب اخلاق محسنی و اسرار قاسمی، رشحات عین الحیوه و لطائف الطوایف نیز از جمله تالیفات مولانا کاشفی می باشد.

انجمن آثار ملی ایران در حدود سال ۱۳۵۳ شمسی در حاشیه خیابان نظام الملک یا شهدای امروزی در مساحت یک هزار متر در محل مدفن مولانا کاشفی،بنای یادبود و در اطراف آن فضای سبزی را بر پا نموده است. این بنا ساختمانی آجری و با تزیینات کاشیکاری و سنگ می باشد و با شماره ۳۵۱۶ به ثبت آثار ملی ایران رسیده است.

آرامگاه حاج ملا هادی سبزواری

وی در سال ۱۲۱۲ قمری در سبزوار پای به عرصه حیات نهاد و از همان اوایل به فراگیری علوم دینی پرداخت. پس از عزیمت به شهرهای مشهد و اصفهان به مشهد بازگشت و به تدریس حکمت، فقه و فلسفه مشغول شد. مدتی در کرمان متوطن گردید و سپس به زادگاه خود بازگشت و در مدرسه صحیفیه تدریس آغاز نمود. حاج ملا هادی سبزواری ملقب به اسرار در سال ۱۲۸۹ قمری در سن ۷۸ سالگی دار فانی را وداع گفت. از وی آثار ارزشمندی نظیر منظومه در فلسفه، شرح منظومه در منطق، شرح لیالی، حاشیه بر تجرید و ...، بر جای مانده است.

بنای آرامگاه این فیلسوف بزرگ در میدان زند شهر سبزوار واقع است. بنای اولیه آرامگاه کمی پس از وفات حاج ملا هادی سبزواری در ملک شخصی خودش توسط میرزا یوسف مستوفی الممالک ساخته شده است. فضای داخلی آرامگاه شامل طرحی چلیپایی شکل بوده که در آن حجره ها و اتاق هایی تعبیه گردیده است. تزیینات، ترمیم و استحکام بخشی آرامگاه در اوایل سال ۱۳۴۰ شمسی توسط انجمن آثار ملی انجام شده است.

کاشیکاری های رنگارنگ بر زمینه لاجوردی و گنبد فیروزه ای رنگ به بنا جلوه و شکوه خاصی بخشیده است.

بنای واقع در پشت آرامگاه حاج ملا هادی سبزواری در حال حاضر اداره میراث فرهنگی سبزوار می باشد.

بقعه امام زاده یحیی

این بنا در تقاطع خیابان اسرار و بیهق شهر سبزوار قرار دارد و مشتمل بر فضای داخلی گنبددار، ایوان و مناره ها و دو فضای ارتباطی است. گنبد بنا چهارده متر ارتفاع دارد و با کاشی های زیبای فیروزه ای رنگ تزیین شده است. ارتفاع ایوان شمالی ۵۰/۱۴ متر است. دو مناره با ارتفاع بیست و نه متر در دو طرف در ورودی خیابان اسرار قرار دارد. تمام سطح مناره ها با کاشی نره الوان زینت یافته و تمام کاشی سردر بین دو مناره نیز کاشی خشتی تازه است که در سال ۱۳۸۰ قمری ساخته شده است. علاوه بر این در پشت بام امام زاده در جنوب گنبد روی دیوار کنار خیابان اسرار نمای دو ستون کاشی کاری مانند دو مناره کوچک ساخته شده است. 

همان طور که گفته شد بنای امام زاده دو راهرو ورودی دارد. راهروها یکی راه دسترسی از خیابان اسرار است که راهرو کوتاه تر است و به ایوان مقبره منتهی می شود و دیگری از خیابان بیهق که مردم بیشتر از این در به زیارت امام زاده می روند و دارای کفشداری است.

حرم امام زاده در ضلع شرقی بنا واقع شده است. در وسط حرم ضریحی است که از آهن و برنج ساخته شده است و حدود هشتاد سال قبل ساخته شده و عمل استاد حاجی غده سبزواری ریخته گر است. البته پیش از این امام زاده ضریح چوبی داشته که از بین رفته است.

بنا بر شواهد مقبره امام زاده یحیی در ابتدا بنای ساده و حجره ای با چهار شاه نشین بوده و بعدها ایوان و دو مناره و گنبد و حجره هایی دیگر بر بنای اصلی مقبره افزوده شده است و چون در حالت کنونی هیچ گونه تاریخ و کتیبه و سنگ نوشته ای حاکی از بنای اولیه این مقبره در محل موجود نیست تاریخ ایجاد بنای حرم امام زاده و ابنیه مجاور آن بر همه نامعلوم است. البته بعضی تاریخ بنای آن را به قرن ششم هجری نسبت داده اند. نماسازی امام زاده از قدمت زیادی برخوردار نیست و همگی در قرن چهاردهم هجری به وجود آمده اند، ولی سبک معماری گنبد خانه و برخی فضاهای داخلی آن از عمر طولانی تری حکایت می کنند.

مسجد پامنار سبزوار

این بنا کهن ترین مسجد شهر سبزوار است که به نام مسجد آدینه نیز شهرت داشته و امروزه در خیابان بیهق قرار دارد. بنا به نوشته متون در سال ۳۱۷ قمری به همت امیر ابوالفضل زیاری تجدید بنا گردید و در سال ۴۲۰ قمری برای آن مناره ای ساخته شد. مسجد پامنار مشتمل بر ایوان، شبستان و صحن است که تزیینات آن منحصر به کاشیکاری می باشد.

راه ورود به مسجد پامنار در کنار خیابان بیهق است و دارای سردر کاشیکاری است که تمام کاشیها جدید می باشند. مسجد پامنار از کف خیابان بیهق به اندازه پنج پله بلندتر است و دیوار مسجد به طرف خیابان ازاره بلند سنگ چین دارد و در لبه پخ این سردر آیه شریفه ان المساجد الله و چند آیه دیگر را نوشته اند و در زیر کتیبه نوشته شده "معمار کربلایی میرزا حسین رضوانی و کاشی پز حاج یوسف قدس" و در کتیبه روی پایه سردر سوره مبارکه جمعه را نوشته اند و در دو طرف درب مسجد سوره مبارکه هل اتی تا حین من الدهر نوشته شده و در آخر کتیبه نوشته شده "از کلب پست تر در خانه خدا حاجی محمد اسماعیل صولتی ۱۳۷۲".

شبستان مسجد دارای نه ضربی، به عرض ۲۵/۱۱ متر و طول ۱۵/۱۷ متر می باشد و فضای مسجد با آنچه زیربنای شبستان است در مجموع ۳۵۰ متر است. مناره ی جنبان مسجد نیز در گوشه شمال غربی بنا واقع شده و دارای بیست و سه متر ارتفاع است.

در زیر موذنه مناره جنبان مسجد پامنار کتیبه ای با خط آجری برجسته عبارتی دارد که چنین خوانده می شود"بسم الله الرحمن الرحیم الله. محمد، علی، فاطمه، حسن، حسین ...".

مسجد پامنار علاوه بر درب خیابان بیهق، درب دیگری در کوچه شمالی مسجد که به نام کوچه سیادتی نامیده می شود، دارد.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نمای کلی مسجد پامنار سبزوار در حاشیه خیابان بیهق.

تصویر پایین: گوشه ای از مناره مسجد پامنار با تزیینات آجری و کتیبه کوفی بر بدنه مناره.