مصلی سبزوار

این بنای آجری واقع در حاشیه شرقی شهر سبزوار، مصلی شهر در قرون گذشته بوده است که جهت برگزاری نمازهای جمعه و اعیاد مورد استفاده قرار می گرفته و مشتمل بر چهارتاقی اصلی (فضای مرکزی) با گنبدی بر فراز آن و ایوانی بزرگ در جلوی بنا است. مساحت مصلی دویست وچهل و دو متر مربع می باشد و فضایی در حدود یک هکتار در اطراف مصلی واقع شده که دیوار چینی کوتاهی دارد. مصلای آجری سبزوار فاقد کتیبه و سنگ نبشته و تزیینات است. زیر سقف رسمی بندی شده و  مانند سقف مقبره ارسلان جاذب در سنگ بست مشهد، سقف مسجد ماراندیز شور در نزدیکی بجستان و سقف مقبره سید ناصر در قریه چشم، سقف ضربی جناغی آن رسا و بلند و به وسیله آجرهای خفته- راسته پوشش یافته است.  سر در شمالی بنا حدود پانزده متر ارتفاع دارد و نظیر سقف مصلای سبزوار از نظر ظرافت و مهارت در زدن ضربی جناغی در سایر ابنیه خراسان کم نظیر است.

همچنین در طرف شمال مصلی در زاویه شمال غربی بنا پلکان آجری مدوری است که به پشت بام راه دارد. پشت بند سقف در پشت بام برای استحکام ضربی سقف بسیار ماهرانه و از روی اصول معماری قدیم ساخته شده است. عناصر معماری طرفین ایوان به صورت برجهای نیم استوانه ای نقش پشتیبان پایه های طرفین ایوان و جلوگیری از رانش دیوارهای این قسمت را داشته اند. اگر چه برخی صاحب نظران بنای مصلی را به دوره سربداران نسبت می دهند، اما شیوه ساختمانی آن قابل مقایسه با معماری دوران صفویه است.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نمای کلی بنای مصلی سبزوار

تصویر پایین: پوشش داخلی بنای مصلی سبزوار. در این تصویر گوشه ای از کاربندی ها و سقف جناغی گنبد که با آجرهای خفته-راسته کار شده نمایان است.

مناره خسروگرد

این مناره در آبادی خسروگرد قرار دارد که در اوایل اسلام و قرون اولیه آن مرکز و حاکم نشین منطقه بیهق بوده است که بعدها قصبه سبزوار از خسروجرد آبادتر شده و مدتهاست که مرکز ناحیه سبزوار است. خسروگرد که در گذشته شهرکی آباد و دارای جمعیت زیاد بوده، در جنگ ها و اغتشاش ها و انتقال حکومت از یک سلسله به سلسله دیگر رفته رفته خراب گردیده و آخرین خرابی که موجب ویرانی کامل خسروگرد شده و شهر آباد را به آبادی کوچکی مبدل کرده در موقع انتقال سلطنت از سلجوقیان به خوارزمشاهیان بوده است.

در مورد مسجد جامع خسروگرد و سابقه آن در تاریخ بیهق در چند جا مطالبی آمده است. همچنین این آبادی آرامگاه سادات و علمایی چند بوده است.

منار خسروگرد که امروزه تنها اثر بر جای مانده از آبادیهای قدیم خسروگرد و مسجد آنجاست از مناره های بسیار زیبا و منقوش خراسان است و دارای دو ردیف کتیبه کوفی بر گرداگرد بدنه استوانه ای اش می باشد. بر اساس تاریخی که در یکی از کتیبه ها موجود است، این بنا متعلق به سال ۵۰۵ هجری است. 

ناگفته نماند که برخی از محققین تاریخ ساخت این بنا را تا دوره غزنویان به عقب باز می گردانند و این بنا را قابل مقایسه با مناره موجود در غزنین می دانند. به هر حال این بنا به عنوان نمادی از معماری قرون پنجم و ششم هجری شناخته می شود. تزیینات این بنای تاریخی شامل آجرنمای تراش و قالب زده در اشکال و فرم های متنوع و متعدد است. 

شرح تصاویر:

تصویر بالا: منظره کلی مناره خسروگرد که تمام قسمت های آن با آجر تزیین گردیده است.

تصویر پایین: نمایی از یکی از کتیبه های کوفی گرداگرد بدنه مناره خسروگرد با تزیینات آجری پیرامون آن.

مسجد جامع سبزوار

مسجد جامع سبزوار با مساحتی حدود چهار هزار متر مربع مشتمل بر ایوانهای جنوبی و شمالی، صحن، شبستان های شرقی و غربی و رواق می باشد و امروزه در حاشیه جنوبی خیابان بیهق شهر سبزوار قرار گرفته است.

در ورودی مسجد جامع سبزوار در هنگام بنا از میان ایوان شمالی بوده که در موقع احداث خیابان بیهق این راه را بسته و دهنه ایوان را با پنجره آهنی بزرگی مسدود نموده اند و برای ورود به مسجد از دو طرف ایوان شمالی سه ایوانچه از شبستان های شمالی مسجد را برای ورود به مسجد در نظر گرفته و برای هر یک در آهنی حجیمی نصب کرده اند. در داخل ایوان و سردر آن کتیبه و نقش و تزیین دیده نمی شود، جز این که برای چند حجره ای که بالای شبستان های طرفین ایوان شمالی که بعدا بنا شده دو پله کج و معوج آهنی در فضای ایوان نصب کرده اند. ارتفاع سردر ایوان شمالی که نمای آن آجری ساده است چهارده متر می باشد. از دیگر ویژگی های ایوان شمالی دو مناره کوتاه کوچک است. علاوه بر این در دالان سمت شرقی ایوان شمالی مسجد کتیبه هایی به صورت سنگ نوشته از دوران شاه طهماسب دوم صفوی با تاریخ های ۹۷۹ و ۱۱۳۶ هجری قمری درباره مراعات سکنه سبزوار ثبت می باشد. 

ایوان جنوبی به سبب محراب و تجمع نمازگزاران مهمترین قسمت مسجد می باشد. محراب مسجد در آخر این ایوان قرار دارد و بر بالای آن کتیبه ای است که تاریخ ۱۲۹۲ هجری قمری را نشان می دهد. بر راس این ایوان دو مناره آجری دیده می شود که فاقد تزیین می باشند و از سطح پشت بام یازده متر ارتفاع دارند. ایوان جنوبی در زمان ساخت فاقد تزیینات کاشی یا گچبری بوده و به این ترتیب یادآور اسلوب ابنیه ی اواخر قرن هشتم هجری بوده است، هر چند که بعدها به صورت مفصلی با تزیینات کاشی تزیین گردیده است. عرض ایوان جنوبی ۲۵/۹ متر و ارتفاع ایوان ۶۰/۱۷ متر می باشد.

در طرفین این قسمت شبستانهایی با طاق ضربی بلند همزمان با بنای ایوان جنوبی ایجاد شده است. شبستان شرقی در واقع شبستان تابستانی مسجد بوده است و در این فصل فضای مناسبی جهت نمازگزاران به شمار می آمده است. نمای این شبستان در دهه های اخیر با کاشی های خشتی الوان و با نقوش تازه زینت یافته است. بانی این کار بنا بر کتیبه موجود در این مسجد آیت الله حاج میرزا حسین فقیه سبزواری و به سال ۱۳۸۵ بوده است. شبستان غربی در نه دهنه ساخته شده که دهنه وسط را به عنوان راهرو قرار داده و از آنجا وارد شبستان می شده اند و بقیه شبستان غربی راهش از دالان جنب ایوان شمالی مسجد است. نمای این شبستان نیز در گذشته ساده و بدون پوشش بوده و در دهه های اخیر با کاشی های نره سفید و سیاه و با کتیبه هایی شامل نام های مقدس الله، محمد و علی و با خط کوفی بنایی تزیین شده اند.

پایه های شبستانها و ایوانها در زمان بنا ی مسجد آجری ساده بوده و در دهه های اخیر ازاره تمام پایه ها در چهار طرف مسجد را با سنگ معدن خلج مشهد پوشانده اند.

از عمده تزیینات مسجد جامع سبزوار کاشی هفت رنگ و کاشیکاری خشتی است. این بنا ویژگی های معماری سده هشتم هجری را نشان می دهد.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نمایی از ایوان شمالی مسجد که دارای دو مناره کوتاه و فاقد تزیینات بوده است.

تصویر وسط: محراب مسجد جامع سبزوار که در انتهای ایوان جنوبی واقع شده و به صورت گچبری ساده بوده است.

تصویر پایین: نمونه ایی از کاشی های هفت رنگ به کار رفته شده در مسجد جامع سبزوار که نمونه پیش رو مزین به نام امام حسن (ع) می باشد.

مسجد شاه اصفهان

ساختمان مسجد شاه در سال ۱۶۱۲ آغاز شد، ولی علی رغم بی صبری شاه عباس به طور نامنتظری اتمامش به درازا کشید و پوشش مرمری آن در سال ۱۶۳۸ به پایان رسید. این بنا نمایانگر اوج یک هزار سال مسجد سازی در ایران است. سنت های شکل دهی، آرمانها، شعایر و مفاهیم دینی، نقشه که از ترکیب انواع قدیمی تر و ساده تر به آرامی کمال یافته، عناصر بزرگ ساختمانی و تزیینات همه در مسجد شاه با عظمت و باشکوهی که آن را در شمار بزرگترین بناهای جهان قرار داده، تحقق و یگانگی یافته است.

تمام مسجد دارای تناسبی شاهانه است و بر شالوده ای وسیع بنا شده، قوس نیم گنبد سر در خارجی در میدان ۲۷ متر بلندی دارد و بلندی مناره ها ۳۳ متر است. مناره های بالای شبستان از آن هم بلندتر است، در حالی که گنبد روی آن بالاتر از همه قرار گرفته. جلوخان که خود تقریبا ساختمانی است، حالتی دعوت کننده دارد که جمعیت بیرون را به پناه، امنیت و تجدید قوا در مسجد فرا می خواند. نمای حیاط به دالانها، طاقچه ها، توده های مقرنسهای روشن و نوارهای درازی از کتیبه های سفید درخشان آراسته است و سراسر آن از کاشی های معرق الوان پوشیده شده که مایه های آبی بر بالای پوشش زیرین مرمر با مایه های طلایی مستولی است. دو قابی که در دو طرف مدخل واقع شده طرح سجاده را دارد که نمازگزار بر آن نماز می خواند. در فاصله ای بیشتر، حجم جالب توجه این نما، که گاه بر اثر رنگ آبی درخشانش حالتی تقریبا اثیری پیدا می کند، کاملا بر میدان مسلط است و در تضاد با کاخ برازنده شاهی، برتری خیره کننده ی دین را بر قدرت دنیوی و اهمیت اساسی دین را در زندگی شهر نشان می دهد.

جلو خان رو به شمال است، همچنانکه ضرورت میدان بوده، ولی از آنجا که محراب می باید رو به قبله باشد (یعنی شمال شرقی به جنوب غربی) برای جلوگیری از قناس شدن، سلیقه و  دقت زیادی نیاز بود. این مشکل با موفقیت حل شده. شخص از جلوخان وارد دهلیزی عالی می شود که از ویژگی های بناهای تاریخی ایران از زمانهای قدیم بوده است. این دهلیز مدور است و از این رو هیچ جهتی ندارد و می تواند مانند پاشنه ای باشد که محور بنا بر روی آن بچرخد. دهلیز رو به طاق بلند ایوان شمالی باز می شود و از عمق تاریک آن انسان ناگهان حیاط روشن از آفتاب را می بیند. در آن سوی حیاط سردر وسیع شبستان قرار دارد، دروازه ای به جهان دیگری از شکوه و قدرت متمرکز.

حجم بنای شبستان ساده است. اجزای آن و رابطه شان دقیقا تبین شده. گنبد، چارچوب در و مناره ها از شکل های متضاد آنها ترکیبی هماهنگ و روحبخش می سازد: مستطیل درگاهی نیمکره گنبد را قطع می کند و هر دو با مناره های بلند به صورت عمودی قطع می شود، و منحنی طاقنمای سر در منحنی گنبد را تکرار می کند. وقتی انسان ولو اندکی در حیاط جلو می رود، این عناصر به آرامی به حرکت در می آیند و تاثیرشان به تناوب نمایان می گردد. گنبد با اعتباری شاهانه قد می کشد، در حالی که سردر و مناره ها روابط تازه ای پیدا می کنند.

اگر شکوه رنگ و عظمت صحنه سردر و گنبد قبلا خیره کننده بود، تکرار خوش آهنگ عناصر ساختمانی، طاقنماهای متقارن، ایوانهای متعادل، آرامش حوض بزرگ وضو  و اثر یکدست کننده رنگی فراگیر که بر همه جا گسترده، بر این جامعیت افزوده است. بر بالای گنبد اسلیمی های تو در تو به رنگ آبی تیره و خاکستری زرین نمایان است. گنبد حالتی برازنده و گیرا و اندکی پیازی شکل، بر ساقه بلندی قرار گرفته، ساده و دارای طرحی بسیار روشن و گویاست، بی آنکه هیچ گونه پشتبند یا حمال داشته باشد.

نقشه پی و ساختمان بنا هر دو نشاندهنده اعتقاد به سادگی اسلامی است و مفهومی بنیادی را نمایان و بیان می کند که همانا برادری و برابری مومنان را که همگی از دسترسی بی واسطه به رحمت خداوندی برخوردار شده اند. حرکت و ارتباط در همه جا تسهیل شده  و در هیچ جا مانعی وجود ندارد. کف مسجد هیچ پله، نرده یا صفه ای ندارد. هیچ در بسته ای دیده نمی شود، هیچ دالان تونل مانند، جایگاه همسرایان، غلام گردشی، هیچ ساختار جداگانه ای مانند مذبح، هیچ فضای اختصاصی و هیچ جایگاه ممتازی وجود ندارد، درست همان طور که هیچ مراسم اختصاصی، هیچ شیء مقدس و هیچ سلسله مقامات دینی موجود نیست. دیوارها در میان نقش گل و بوته های باغ مانند شان گم می شوند، یا به باغ های واقعی و طبیعی باز می شوند. به خاطر تمرکز بار روی ستون های سنگی هشت گوش چشم اندازهای وسیعی پدید می آید و فضای خالی به حداکثر می رسد. طاقهای بلند و وسیع و تقاطعهای عالی و خوش آهنگ انحناهای تند فضاهایی را نشان می دهد که آزادانه تا محراب، همچون موج هایی در یکدیگر فرو می روند. نمازگزاران وقتی که به نماز جماعت ایستاده اند و یا به تنهایی در فضای ارتباطی پدید آمده شرکت جسته اند، یکدیگر را می بینند. آگاهی متقابل و عبادت مشترک هسته اصلی اسلام است و در اینجا ساختمان در خدمت دین در آمده است.

تزیینات تماما سنتی است و تکرار نقش های نمادین ایران باستان در زمینه نعمت و برکت. تقریبا سراسر سطح بنا با کاشی های لعابدار پوشیده شده که پر از نقش و نگار گل و بوته به صورت مجرد و تخیلی است. از آفتاب بزرگ زرین نوک گنبد که زندگی بخشی اش از طریق توده عظیم گل و بوته ها منتشر می شود، تا طاق های بلند و قاب های آراسته به هزاران شکوفه و گل ستاره مانند، تا پیچک های سیال شبکه های پنجره ها، همه ی این آرایشها تاکیدی است بر علاقه ایرانیان به رویش و عشق شاعرانه شان به گل، همچنانکه که خواهشی است برای دوام زندگی. طرح نقش های گنبد داخلی و خارجی، حلقه های اسلیمی های مکرر، هر چند که از لحاظ اندازه و آرایش متفاوت است، اساسا یکی است.

سده هفدهم والاترین عصر معماری ایرانی نبود و مسجد شاه از لحاظ جزییات متعددی فروتر از سرمشقش مسجد گوهرشاد است، که سیصد سال پیش از آن ساخته شده بود. کاشی مینایی که سراسر داخل مسجد شاه را پوشانده - و خیلی پست تر از کاشی معرق اعصار پیشین و حتی جلوخان خود مسجد است - نه از لحاظ طرح و نه اجرا هیچ مزیت خاصی ندارد. ولی از لحاظ شکل موقر، استحکام و استقرار آرام، در اظهار محکم و بیان استوار روح اسلام این بنا کمتر نظیری دارد.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نمایی از مسجد شاه (امام) در ضلع جنوبی میدان نقش جهان اصفهان.

تصویر وسط: مقرنس های زیبای زیر ایوان سردر ورودی مسجد شاه (امام).

تصویر پایین: نمونه ای از  کاشی های هفت رنگ یا همان مینایی موجود در مسجد شاه (امام)  .

بازار قیصریه اصفهان

سر درب قیصریه در شمال میدان امام (نقش جهان) ساخته شده است. این سر درب، یکی از زیباترین نقاشی های مربوط به دوران صفویه را نشان می دهد. از این سر درب وارد یکی از زیباترین بازار های جهان می شویم. این بازار در دوران صفویه مرکز فروش کالا های گرانقیمت بوده است و نمایندگان شرکت های خارجی در این مکان دارای حجره هایی بوده اند.

بازار اصفهان یکی از بزرگترین بازار های ایران است که دارای قسمت های مختلف می باشد و در هر قسمت کالاهای خاصی را به فروش می رسانند. برای مثال قسمت صنایع دستی، طلا و نقره، قالی، کفش و غیره. بازدید از همه قسمت های بازار ساعتها به طول می انجامد.

پل الله وردیخان اصفهان

زمانی که اصفهان به عنوان مرکز حکومت دولت صفویه انتخاب می گردد، جهت گسترش شهر به طرف جنوب متمایل می شود و عنصر مهم شهرسازی در آن طرح، محور چهار باغ بوده که از دروازه دولت به سوی جنوب احداث می گردد و حدود شش کیلومتر طول آن بوده است.

این خیابان الزاما از رودخانه عبور می نماید و بدین جهت معماران آن زمان، پل الله وردیخان را بر روی زاینده رود و منطبق بر محور چهار باغ ایجاد می نمایند.

ساختمان این پل به دستور شاه عباس اول در سال ۱۰۱۱ هجری آغاز شد و با نظارت سردار معروف شاه عباس، الله وردیخان به انجام رسید. این پل دارای ۳۶۰ متر طول و چهارده متر عرض است. پل الله وردیخان در اصل دارای چهل چشمه بوده، ولی در حال حاضر فقط ۳۳ چشمه دارد که به سی و سه پل معروف شده است.

این پل از معماری بسیار زیبا و متناسب برخوردار است. نظم طولانی دهانه های آن، ابهت و وقار خاصی در آن به وجود آورده است. در طرفین سطح فوقانی، دو راهروی سرپوشیده ساخته شده که هم زمستان و هم در تابستان سر پناه مطمئنی برای عابرین می باشد.

پل الله وردیخان را می توان نتیجه مطلوب ترکیب فنون در مهندسی با هنر معماری محسوب کرد. 

نگاهی مختصر به تاریخچه جلفای اصفهان

روابط موجود سیاسی، فرهنگی و اقتصادی میان ایران و ارمنستان سابقه هزار ساله دارد. طبق مدارک مستند از قرن نهم قبل از میلاد تعداد بیشماری ارمنی به عنوان بومیان در نواحی مختلف آذربایجان سکونت داشته اند. در طول تاریخ بخصوص در قرن های ۳ الی ۷ میلادی بارها مهاجرت های اجباری از ارمنستان به ایران صورت گرفته بود. از قرن یازدهم میلادی مخصوصا در قرون ۱۴ و ۱۵ میلادی در ایران خلیفه گری ها، کلیساها و روحانیون بلند پایه ارمنی وجود داشتند. متاسفانه از فعالیت های آنها اطلاع کمی در دسترس است. اما جلفای اصفهان و ساکنان آن در تاریخ سکونت ارامنه ایران جایگاه بسیار مهم و مخصوص خود دارند.

زمانی که شاه عباس اول در جنگ با امپراتوری عثمانی به پیروزی رسید، به منظور اهداف نظامی و اقتصادی در حدود ۴۰۰۰۰۰ نفر از ارامنه ساکن جلفای کنار رود ارس و ارمنستان را از سرزمین آبا و اجدادی خود کوچانده و جهت سکونت به ایران آورد.

کلیسای وانک

مهاجرت ارامنه از جلفای ارس به اصفهان در سال ۱۶۰۵- ۱۶۰۴ میلادی زیر نظر مستقیم شاه عباس انجام گرفت و جلفای نو در کناره جنوبی زاینده رود در سال ۱۶۰۶ میلادی بنیان گذاشته شد.

ارامنه پس از استقرار در جلفای اصفهان در صدد ساختن تاسیسات اجتماعی و بناهای مذهبی خود بر آمدند و با سرمایه های نقدی و خودیاری مردم نخست به ساختن کلیسای وانک نظیر کلیسایی که در جلفای قدیم (کنار رود ارس) با همان نام سورپ آمناپرگیچ (نجات دهنده همگان) وجود داشت، همت گماشتند. مهاجران ارمنی در ابتدا بناها و موسسات اجتماعی و علمی و همچنین نمازخانه کلیسای وانک را به طور موقت بنا نهادند.

پنجاه سال پس از سکونت آنان در جلفای اصفهان یعنی به سال ۱۶۵۵ به سعی و اهتمام  " داوید وارتاپت" پیشوای روحانی ارامنه جلفا در محل نمازخانه موقت وانک معبد مجلل و باشکوه کنونی را بنا نهادند.

ساخت بنای فعلی کلیسای وانک نه سال به طول انجامید، و در سال ۱۶۶۴ به پایان رسید. مصالح ساختمانی و معماری این کلیسا با کلیساهای سنگی ارمنستان اختلاف دارد، به طوری که بنای آن با استفاده از مصالح ساختمانی محلی یعنی خشت خام ساخته شده، و دیوارهای خارجی آن با آجر پخته پوشیده شده، ولی در جای جای آن با کاشی های منقش به فرشته های بال دار تزیین شده، در پایین قسمت هایی از دیوار کلیسا به طور باشکوهی با نقاشی های رنگ و روغن، گچ کاری و تزیینات دیواری منقوش شده است.

گنبدان دایره وار مانند گنبدهای مساجد اصفهان است، نمای بیرونی آن با آجر پخته می باشد و نمای داخلی گنبد به رنگ لاجوردی که با تصاویر مذهبی و تزیینات گل و بوته و طلا کاری آذین شده است. دور تا دور گنبد هشت پنجره وجود دارد. در فاصله میان آنها تصاویری از آفرینش آدم و حوا، خوردن میوه ممنوعه، هبوط، مرگ هابیل و ... دیده می شود. در محل سرود خوانان کلیسا جای چهار تصویر همراه با گلبوته هایی در اطراف آن به چشم می خورد که در آنها شکنجه گریگور منور و مقدسان دیده می شود. تصاویر محل سرودخوانان مربوط به مسیح است که از در اتاقک اشیاء مخصوص با تصویری از بشارت دادن فرشته به حضرت مریم شروع می شود، کلیسا را دور می زند و با تصویر رحلت حضرت مریم پایان می پذیرد.

تصاویر میانی شامل میلاد عیسی مسیح (ع)، سجده سه پادشاه به عیسی، تعمید عیسی، آزمون مسیح توسط ابلیس، منور شدن عیسی، شستشوی پای حواریون، آخرین شام عیسی، دستگیری مسیح، تازیانه زدن، مصلوب شدن و دفن عیسی، قیام و معراج عیسی می باشد.

بر دیوار شمالی داخل کلیسا تصاویر رستاخیز نقاشی شده و بالای آن بهشت، که در آنجا رستگاران وارد می شوند و در قسمت پایین دوزخ مهیب که آتش زبانه می کشد، اژدهای چند سر و دیوهای رم کرده، فرشتگان از بالا گناهکاران را به حفره می اندازند و ...، نقاشی شده است.

بر سر در قیام معبد که در سمت غربی آن واقع است، کتیبه ای به خط ارمنی به عنوان یادبود و به مناسبت تاسیس آن بر روی کاشی های آن بدین شرح نگاشته شده است:

" معبد کلیسای وانک به سال ۱۶۵۵ میلادی در عهد سلطنت شاه عباس دوم و در زمان جاثلیق پیلیپوس به سعی و اهتمام  خلیفه داوید پیشوای مذهبی جلفا و به کمک و استعانت مردم جلفا شروع و به سال ۱۶۶۴ میلادی به اتمام رسید. هر آنچه دعا و عبادت در این معبد برگزار می شود ثوابش بر گذشتگان و بازماندگان آنها نصیب باد".

طرح تصاویر معبد از کتاب مقدس عهد قدیم و جدید الهام گرفته شده است. تمام هزینه تزیینات، نقاشی و تذهیبات کلیسا را شخصی به نام خواجه " آودیک استپانویسان" تقبل و تامین کرده است.

نقاشان این تصاویر همگی استادان ارمنی بوده که در نزد هنرمندان اروپایی تلمذ کرده بودند، از آن جمله " خلیفه هوانس مرکوز"، " کشیش استپانوس" و " استاد میناس" را می توان نام برد. نام اصلی نمازخانه به نام یکی از مقدسان " هوسپ ماراتتزی" است.

در زیر محراب نمازخانه (صدر معبد) مدفن دو تن از رهبانان ارمنی قرار دارد. نخست مدفن خلیفه خاچاطور گیسارتزسی موسس چاپخانه کلیسای وانک و ناشر نخستین کتاب چاپی در ایران به نام " زبور داوود" در سال ۱۶۳۸ و دوم متعلق به " خلیفه داوید" بنیانگذار بنای جدید نمازخانه باشکوه کلیسای وانک است.

در محوطه کلیسا علاوه بر معبد و محراب، موسسات و ساختمان های دیگری نیز وجود دارد که عبارتند از موزه، چاپخانه، کتابخانه بزرگ (ماتناداران) و ساختمان بزرگ خلیفه گری و غیره.

موزه کلیسای وانک

موزه کلیسای وانک در سال ۱۹۳۰ در ضلع شمالی این دیر بنا شده است.

بانی این موزه سرکیس خاچاطوریان نقاش نامی ارمنی بود که در سال ۱۹۳۰ به دستور دولت وقت به منظور مرمت و کپی برداری از نقاشی های کاخ های صفوی به اصفهان سفر کرده بود.

در پی این سفر به توصیه وی و همکاری شورای جامعه ارامنه، ۳ اتاق روبروی محراب شمالی کلیسا تعمیر و موزه آرایی گردید، سپس با همیاری جمعی از نیکوکاران اسناد نفیس و نقاشی ها و لباس های مذهبی از کلیساها و خانه های ارامنه جلفا جمع آوری و در اتاق های مذکور چیده شد.

بعدها به دلیل کمبود جا و نامناسب بودن فضا برای ارائه اشیاء، بنای جدیدی با مهندسی آقای ژنیا آفتاندالیان ساخته شد. موزه کلیسای وانک در تاریخ ۱۹ اکتبر ۱۹۷۱ رسما افتتاح گردید.

تندیس هایی که در دو طرف درب ورودی موزه قرار دارند در سال ۱۹۷۷ توسط هنرمند ارمنی زاون آیوازیان ساخته شده اند. یکی از این دو مجسمه برنزی متعلق به مخترع حروف ارمنی " مسروب ماشتوس" (قرن ۵ م.) و دیگری مربوط به خاچاطور گساراتسی (قرن ۱۷ م.) موسس اولین چاپخانه در ایران و خاورمیانه می باشد.

گرچه اکثر اشیای موزه اثر هنرمندان ارمنی می باشند، لیکن از هنرمندان ایرانی، چینی، اروپایی روسی نیز نمونه هایی به نمایش گذاشته شده اند. اشیاء ارائه شده در این موزه عموما متعلق به قرون ۲۰ - ۱۶ میلادی بوده و در بر گیرنده سه گروه مذهبی، تاریخی و مردم شناسی می باشند.

علاوه بر هزاران گردشگری که سالیانه از این موزه بازدید می کنند، بسیاری از مقامات برجسته دول خارجی، پادشاهان، وزراء، محققین و دانشمندان نیز از آن بازدید می نمایند و آشنایی با فرهنگ غنی و هنر منحصر به فرد ارامنه جلفا، موجب تحسین همگان می گردد.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نمایی از درب ورودی کلیسا، برج ساعت و گنبدان کلیسای وانک.

تصویر وسط: نمایی از معبد و نمازخانه کلیسای وانک.

تصویر پایین: قسمتی از ساختمان موزه در سمت راست تصویر دیده می شود.

کاخ عالی قاپو اصفهان

همزمان با انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت، شاهان صفوی در زیبایی آن کوشیدند و با احداث مدارس، مساجد، پلها، کاروانسراها و کاخ های زیبا، اصفهان را به صورت یکی از زیباترین پایتخت های آن دوره در آوردند. از جمله بناهایی که توصیف زیبایی آن در کتابهای سیاحان و جهانگردان خارجی آمده، کاخهای اصفهان است. اغلب جهانگردان در وصف کاخ های صفوی نوشته های بسیاری بر جای گذارده اند. مثلا شاردن فرانسوی درباره کاخ عالی قاپو می نویسد: این کاخ بزرگترین کاخی است که در پایتختی وجود دارد. همچنین سیاحان، نقاشیهایی از برخی کاخ های صفوی کشیده اند که امروز وجود خارجی ندارند، مانند قصر آیینه که در کنار زاینده رود ساخته شده بود و امروزه اثری از آن بر جای نمانده است.

کاخ عالی قاپو در زمان شاه عباس اول احتمالا همزمان با ساختمان مسجد شیخ لطف الله بنا شده است. طبق مدارک تاریخی در محل فعلی کاخ عالی قاپو، شالوده بنایی از دوره جانشینان تیمور ریخته شد ولی در دوره صفوی تجدید بنا گردید. شاه عباس کاخ عالی قاپو را محلی برای انجام کارهای دولتی برگزید و دستور داد تا به تکمیل و توسعه آن بپردازند. کاخ عالی قاپو بنایی شش طبقه است که هر طبقه آن تزیینات مخصوص به خود دارد. هنرمند معروف دوره شاه عباس، رضا عباسی و شاگردان او آثار زیبایی در این کاخ از خود به یادگار گذاشته اند. تزیینات بنا به شکل نقاشیهای گل و بوته، شاخ و برگ و اشکال طیور و حیوانات است که در قسمت های مختلف قصر مانند اتاق ها، سقف ها، راهروها و پلکانها به چشم می خورد. در دو گوشه طبقه اول، دو راهرو یکی به صورت مارپیچی است و دیگری به نام پلکان شاهی شناخته می شود که تا طبقه آخر ادامه می یابد.

 زیباترین قسمت های عمارت عالی قاپو طبقه ششم آن است که سالن آن از تمام اتاق های بنا بزرگتر است و در همین اتاق مجالس سرور و عشرت در حضور شاه ترتیب می یافته است. تزیینات گچبری این قسمت که تمام سقف و بدنه آن را پوشانده بسیار جالب توجه است، چرا که گچبری ها به اشکال مختلف آلات موسیقی و ظروف مانند جام، صراحی و تنگ طراحی شده اند.

در زمان سلطنت شاه عباس دوم، تالاری با هجده ستون چوبی به طبقه سوم کاخ عالی قاپو اضافه شد. ستون های الحاقی با آیینه پوشیده گردیده و سقف آن با صفحات بزرگ نقاشی تزیین شده است.

در وسط تالار حوضی با فواره از مرمر و مس ساخته شد. دیوارهای تالار دارای دو پوشش تزیینی است که اولی در زمان شاه عباس دوم و دومی در زمان شاه سلطان حسین به آن الحاق شده است.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نمایی از کاخ عالی قاپو در شب

تصویر پایین: گچبریهای زیبا به شکل ادوات موسیقی در طبقه ششم کاخ عالی قاپو

مدرسه چهار باغ اصفهان

در ضلع شرقی خیابان چهار باغ بنای با شکوه و نفیسی است که می توان آن را آخرین بنای مهم و عظیمی دانست که در عصر صفویان در اصفهان ساخته شد.

این مدرسه که مدرسه سلطانی و مدرسه مادر شاه نیز نامیده می شود در زمان سلطنت شاه سلطان حسین آخرین حکمران سلسله صفوی احداث گردیده است. این مدرسه که بنا به قولی مسجد نیز بوده است ۸۵۰۰ متر مربع مساحت دارد.

تاریخ شروع عمارت بر اساس نوشته های تاریخی ۱۱۱۶ هجری قمری و سال اتمام آن ۱۱۲۲ هجری قمری است. هیچ یک از آثار موجود در اصفهان به اندازه مدرسه چهار باغ که در واقع کلکسیون کاشیکاری ایران به شمار می رود، جهانگردان و سیاحان و بازدیدکنندگان خارجی را تحت تاثیر جاذبه خود قرار نداده است. این مطلب را نوشته ها و خاطرات آنها تایید می کند. به طوری که برخی از آنها مدرسه را با عباراتی همچون سحر آمیز، جذاب و دلپذیر توصیف کرده اند. از جمله این سیاحان اوژن فلاندن، مادام دیولافوا، کنت دوگو بینو هستند که مدرسه چهار باغ را شاهکار مسلم معماری دوران صفوی به حساب آورده اند.

وجه تسمیه مدرسه به سلطانی به این علت است که در زمان شاه سلطان حسین ساخته شده و بدین جهت مدرسه چهار باغ نامیده می شود که در خیابان چهار باغ واقع شده است و به این دلیل مدرسه مادر شاه گفته می شود که مادر شاه سلطان حسین چند کاروانسرا و بازار و سایر نهادهای اقتصادی را وقف این مدرسه نموده است.

مدرسه چهار باغ به صورت چهار ایوانی است. نمای خارجی عمارت شامل سردری رفیع و باشکوه و زیبا است و هفده تاق نمای دو طبقه آجری در اطراف درب ورودی خود نمایی می کنند. سردر ساختمان مزین به کاشی های ریز و ظریف همراه با مقرنس های پر نقش و نگار و خطوط مختلف است که بخش ورودی بنا را تشکیل می دهد.

کتیبه سردر به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی لاجوردی است که تاریخ ۱۱۲۲ هجری را بر خود دارد و به وسیله عبدالرحیم جزایری کتابت شده است.

دو دهانه سردر با کاشی فیروزه ای تزیین شده و بر روی دو پایه سنگ مرمر، گلدانی به شکل بسیار زیبا قرار گرفته است. در طرفین سردر دو سکوی مرمر بسیار نفیس و عالی وجود دارد.

درب اصلی مدرسه که با طلا و نقره تزیین شده، نمونه بارز هنر زرگری و قلمزنی است که در دوره صفویه به نهایت تعالی و تکامل رسیده است. این درب توسط عبدالطیف تبریزی ساخته شده و دارای هفت هنر مطلا، منبت، منیله، نقاشی، خطاطی، زرگری و قابلمه است.

بر دو لنگه چپ و راست این درب به خط نستعلیق بسیار زیبا و به صورت برجسته اشعاری نوشته شده است که خطاط این اشعار محمد صالح اصفهانی خوشنویس برجسته آن عصر می باشد.

قسمت داخلی مدرسه شامل هشتی ورودی، حیاط داخلی، گنبد، مناره ها با ۳۸ متر ارتفاع و حجره ها می باشد. زیباترین قسمت مدرسه از نظر کاشیکاری محراب با کاشی معرق، گنبد از درون و بیرون، هشتی ورودی، ایوان جنوبی و ایوان شمالی است.

در وسط دالان مدرسه سنگاب نفیسی قرار دارد که صلوات بر چهارده معصوم با تاریخ ۱۱۱۰ هجری بر روی آن حجاری شده است. این سنگاب شاهکار هنر سنگ تراشی و خوشنویسی است.

ایوان ها و حجره های مدرسه رو به چهار باغ زیبا و پر از درخت می باشند که ۳۹۰۰ متر مربع مساحت دارد و جویباری از میان مدرسه می گذرد. این نهر به نام فرشادی است و از زاینده رود منشعب می شود.

صحن مدرسه چهار باغ نمونه کامل یک معماری با شکوه ایرانی است. حجره هایی که در دو طبقه و در فواصل ایوان های مدرسه ساخته شده اند، اختصاص به سکونت طلاب علوم دینی داشته و دارند. اکثر این حجره ها دارای نقشه یکسانی می باشند که از یک اتاق نشیمن در جلو، قسمتی به صورت صندوقخانه در عقب و از قسمتی به نام بالاخانه تشکیل می شود. در جلوی این حجره ها ایوان زیبا و خوش طرحی قرار دارد. از این میان یکی از حجره ها دارای تزیینات ساده و مختصری می باشد که گفته شده شاه سلطان حسین به عنوان طلبه اغلب اوقات در آن سکونت داشته است. در این حجره گلیمی بافته شده به تاریخ ۱۱۱۸ موجود است که در اطراف این گلیم نوشته شده است:

فرش این مدرسه که روح فزاست

 وقف نواب اشرف اعلاست                                    

در جبهه شمال مدرسه، ایوان شمالی با دهانه نسبتا عریض و ارتفاع زیاد قرار دارد که در جبهه مقابل آن گنبد و مناره های ایوان جنوبی دیده می شود. کتیبه فوقانی داخل گنبد به خط عبدالرحیم جزایری می باشد. تمامی سطوح داخلی بنا به قطعات کوچکی تقسیم می شود که هر قسمت با کاشی تزیین شده است.

منبر دوازده پله مدرسه بیانگر شیعه دوازده امامی بودن سازنده منبر می باشد که از سنگ مرمر یکپارچه ساخته شده، از بهترین نمونه های  هنر حجاری و سنگ تراشی آن روزگار است. در کنار این منبر محراب نفیس و بسیار زیبایی قرار دارد و کتیبه محراب نیز به خط عبدالرحیم جزایری می باشد.

اشعاری که در اطراف سرسرای مدرسه به خط نستعلیق بسیار زیبا به رنگ سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی نوشته شده به خط محمد صالح اصفهانی و مورخ به سال ۱۱۱۹ هجری است. کتیبه افقی داخل گنبد نیز به خط عبدالرحیم جزایری و به تاریخ ۱۱۲۱ هجری می باشد.

شبستان مسقف مدرسه چهار باغ که در ضلع شرقی مدرسه واقع شده با درب منبت کاری بسیار نفیسی به محوطه زیر گنبد مربوط می شود. در این شبستان سه محراب وجود دارد که کتیبه های اطراف آنها را محمد مومن الحسینی به سال ۱۱۱۸ هجری کتابت کرده است. شبستان دارای ویژگی های شگفت آوری است که از آن جمله می توان به تغییر صدا، انتقال صدا و ضد زلزله بودن اشاره کرد.

در شمال مدرسه چهار باغ بازارچه زیبا و مرتفعی وجود دارد که در عصر صفویه بازارچه بلند و بازار شاهی نامیده می شد. این بازارچه نمونه ارزنده ای از بازارچه های عصر صفوی است. در شرق مدرسه چهار باغ کاروانسرای مادر شاه واقع شده که در حال حاضر به نام هتل عباسی مشهور و فعال است.

مدرسه چهار باغ دارای کتابخانه کم نظیر و با ارزشی بوده که در حمله افغانها نابود شده است. این کتابخانه با کتب بسیار نفیس و کمیاب، در اختیار طلاب علوم دینی و سایر پژوهشگران و محققین آن روزگار بوده است. البته لازم به ذکر است کتابخانه مدرسه چهار باغ مجددا بازگشایی شده و در اختیار طلاب و عموم قرار دارد.

کنار ایوان شمالی در سمت راست، یک سنگ شاخص قرار دارد که در سال ۱۳۱۱ هجری ساخته شده و ظهر شرعی را نشان می دهد. در روی دو جداره آن جهت های شهر اصفهان مشخص شده است.

مدرسه چهار باغ موقوفات بسیار داشته که شامل باغ ها، مزارع، روستاها، املاک، دکانها، کاروانسراها و سایر مستغلات بوده است که وضعیت آنها با حمله افغانها نامعلوم مانده است.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نمایی از گنبد و مناره مدرسه چهار باغ از منظر ایوان شمالی.

تصویر وسط: نمای حجره ای که به گفته می شود به شاه سلطان حسین صفوی تعلق داشته است.

تصویر پایین: نمای ایوان جنوبی که محراب اصلی مسجد در انتهای آن دیده می شود

کاخ چهلستون اصفهان

این بنا از کاخ های مهم پادشاهان صفوی است که احداث آن در دوره شاه عباس اول آغاز شد و در زمان سلطنت شاه عباس دوم به پایان رسید. کاخ چهلستون در حال حاضر در میان باغی در حاشیه میدان امام حسین (ع) و خیابان سپاه شهر اصفهان قرار دارد. کاخ چهلستون رو به مشرق ساخته شده و در جلوی آن ایوانی سر پوشیده قرار گرفته که سقف آن بر روی هجده ستون یکنواخت از چوب چنار در سه ردیف شش تایی به بلندی دوازده متر استوار است. ستون ها دارای پایه های سنگی و بدنه آنها به صورت چند ضلعی است. پوشش ایوان نیز از چوب است و سقف آن با ظرافت خاصی با قاب های چوبی به اشکال هندسی تزیین و روی آن نقاشی شده است.

بعد از آن، ایوان دیگری قرار دارد که کف آن از ایوان قبلی بلندتر است و دو ستون چوبی مانند ستون های ایوان اول در قسمت مقدم آن واقع شده و قسمتی از ایوان روی آن تکیه دارد. در دو طرف ایوان دوم دو تالار ساخته شده که در اطراف آنها درها و پنجره های بسیار زیبایی قرار دارد. مهمترین قسمت کاخ، تالار بزرگ آن است که محل جلوس شاهان صفوی بر تخت سلطنت و محل پذیرفتن سفرا و میهمانان خارجی بوده است. سقف تالار دارای سه گنبد منقوش زراندود است که از نمونه های برجسته هنر طلاکاری دوره صفوی به شمار می رود. در گذشته قسمت پایین تالار با کاشی های منقوش پوشیده شده بود، ولی اکنون کاشی های جدید به جای آنها نصب شده است. در بالا بر دیوارهای دور تالار ۲۴ مجلس نقاشی دیواری شامل صحنه هایی از عیش و سرور و بالاتر از آنها نقاشی های بزرگ رنگ روغن کشیده اند. موضوع های این نقاشی ها به ترتیب عبارت است از:

الف: نقاشی های ضلع غربی تالار مقابل در ورودی از راست به چپ:

۱. مجلس بزم شاه عباس و پذیرایی او از ولی محمد خان پادشاه ازبک.

۲. جنگ شاه اسماعیل با عثمانیها در محل چالدران (از نقاشی های بعد از صفویه).

۳. مجلس پذیرایی شاه طهماسب اول از همایون پادشاه هندوستان.

ب) نقاشی های ضلع شرقی از راست به چپ:

۱. جنگ شاه عباس با ازبکها.

۲. جنگ نادر با هندیها در کرنال (از نقاشی های بعد از صفویه).

۳. مجلس پذیرایی شاه عباس دوم از محمد خان پادشاه ازبک.

علاوه بر این، نقاشی هایی از سفرا و اروپاییان مشهوری که در آن زمان در ایران بودند وجود دارد. همچنین اتاق های اطراف تالار بزرگ نیز با نقاشی های زیبا از دوره شاه عباس و پادشاهان بعدی تزیین شده است. طبق کتیبه ایوان چهلستون، قسمت اعظم کاخ در سال ۱۰۵۷ هجری (۱۶۴۷ میلادی)، هنگام سلطنت شاه عباس دوم ساخته شده است.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نمایی کلی از عمارت چهلستون اصفهان.

تصویر وسط: نمایی از پوشش ایوان تزیین شده با قاب های چوبی و به اشکال هندسی.

تصویر پایین: قسمتی از مجلس پذیرایی شاه عباس اول از ولی محمد خان پادشاه ازبک.