شاه نعمت الله ولی

سید نورالدین شاه نعمت الله ولی در سال ۷۳۱ هجری قمری در شهر حلب، یکی از شهرهای سوریه، دیده به جهان گشود. پدر بزرگوارش جناب میر عبدالله از بزرگان قوم عرب و مرشدان زمان خویش و مادرش نیز دختر یکی از خان های شبانکاره ی فارس بود. شجره نامه ی این سید والا مقام با نوزده واسطه به حضرت محمد (ص) می رسد.

این عارف بزرگ از کودکی استعداد شگفت انگیزی برای درک معارف و کشف معانی داشت و در همان دوران کودکی قرآن را حفظ کرد. وی پس از ورود به مرکز دایره عرفان  و گذشتن از ظاهر و پیوستن به باطن توانست حکمت را به ذوق دریابد.

شاه نعمت الله در مسافرت های متعدد، سال ها در جستجوی مراد خود بود و هر جا از بزرگمردی نشانی می یافت، بدان سو می شتافت. تا این که سرانجام در ۲۴ سالگی در مکه به خدمت مرشد و مراد روحانی خود شیخ عبدالله رافعی رسید.

شاه نعمت الله پس از آن به مصر و سپس به ماوراء النهر سفر کرد و مدتی در شهر سبز نزدیک سمرقند ساکن شد. در حین مسافرت ها ملاقاتی بین او و امیر تیمور رخ داد.

شاه نعمت الله مدتی در هرات و پس از چندی به مشهد سفر نمود. پس از مدتی به کرمان و از آنجا به ماهان رفت و قریب بیست و پنج سال از پایان عمر خویش را در ماهان گذراند. در مدت اقامت ایشان در ماهان شهرتش به اقصی نقاط ایران و هند رسید و مشتاقان برای زیارت او به ماهان سفر می کردند.

احمد شاه بهمنی از شاهان دکن از مریدان او تقاضا کرد تا وی را برای سفر به هند ترغیب کنند. شاه نعمت الله نواده خود را به هند فرستاد و مقدمات انتقال سلسله نعمت الله و مسافرت شاه خلیل الله را به دکن فراهم کرد.

شاه نعمت الله ولی قریب به صد سال عمر کرد و سرانجام در ۸۴۳ هجری قمری دارفانی را وداع گفت.

آرامگاه شاه نعمت الله ولی

 شاه نعمت الله ولی پس از فوت در شهر ماهان دفن گردید که امروزه آرامگاه وی یکی از باشکوه ترین و زیباترین مجموعه های آرامگاهی ایران به شمار می رود.

این مجموعه شامل دو سردر ورودی، حجره های کوچک و بزرگ، بقعه، چهار منار کاشیکاری شده، دو رواق چهار صحن است. هسته اصلی بنا را آرامگاه شاه نعمت الله ولی با گنبدی زیبا تشکیل می دهد. این بقعه در سال ۸۴۰ هجری قمری به هزینه احمد شاه بهمنی بر پا شد.

در این بقعه، سایه روشن های لطیف و ملایم حاصل از نورگیرها، در ترکیب با خطوط و نقش ها و زوایا و تقسیمات هندسی و منظم رواق های گرداگرد مزار که ساخت و سازشان به دوره تیموری و صفوی می رسد، خطوط آرام و دلپذیری در این مکان پدید آورده اند که متناسب با حال و هوای معنوی این بقعه است.

بقعه مشتمل بر حرمی چهار ضلعی است. ارتفاع گنبد از کف حرم تا تیزه ی کاسه ی آن به بیست متر می رسد. دو تالار جانبی از طرف شرق و غرب گنبد را احاطه کرده اند.

تالار غربی را یکی از مریدان شاه نعمت الله ولی اندکی پس از مرگ وی ساخته است. سایر ملحقات آرامگاه در زمان شاه عباس اول صفوی، محمد شاه و ناصر الدین شاه قاجار بنا شده اند.

از قسمت های دیدنی این بقعه، بنای دارالحفاظ است که ساختمان آن بر اساس کتیبه موجود، در زمان شاه عباس اول احداث شده و به همین مناسبت آن را شاه عباسی می خوانند. در پشت بنای دارالحفاظ، صحن دلباز و مصفایی با حوض مرمری به نام کوثر قرار گرفته که متعلق به زمان شاه عباس اول است. در جبهه شرقی این صحن، سردر مقرنس کاری شده دارالحفاظ قرار دارد و در ضلع غربی صحن، فضای وسیعی به نام حسینیه با سردر زیبا و دو مناره آجری مزین به کاشیکاری، مقرنسکاری و خطوط بنایی و ایوان های متعدد و تعدادی اتاق است که بر گرد آن شکل گرفته اند. این الحاقات و اضافات مربوط به دوره محمد شاه قاجار است. افزون بر اینها دو صحن اتابکی و وکیل الملکی در اطراف حرم قرار دارند. صحن وکیل الملکی یا مهدیه تماما درختکاری و گلکاری شده و در میان آن، استخر صلیبی شکلی جای گرفته که از آثار دوره قاجار است.

موزه شاه نعمت الله ولی

ساختمان موزه به عمارت یا سردر امیریه معروف است. مصالح به کار رفته شده در ساختمان آن شامل گچ و آجر است. قدمت تاریخی بنا حدود ۱۳۰ سال است و به سبک معماری قاجار در زمان ناصرالدین شاه ساخته شده است. این بنا در زمان های قبل محل تجمع صوفیان و درویشان بوده است و در سال ۱۳۵۷ پس از مرمت و بازسازی به موزه آستانه تبدیل شد.

در این موزه آثار متنوعی نگهداری می شود که اکثر آنها را افراد نیکوکار به موزه هدیه کرده اند. از جمله این آثار کشکول بزرگی از آلیاژ برنج و ساخته دست هنرمندان اصفهانی است که نماد کشکول شاه نعمت الله ولی و سایر درویشان است.

همچنین قرآن های نفیسی که به خط نستعلیق درشت و با آب طلا در قرن هشتم هجری قمری کتابت شده اند، زینت بخش این موزه اند. پته روی مقبره شاه نعمت الله، دو عدد رحل قرآنی ساخت هند و چندین تمثال متعلق به حضرت محمد (ص) و ائمه اطهار (ع) و دو قبضه شمشیر ساخت روسیه به همراه آثار متنوع دیگری در این موزه به نمایش در آمده اند.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: دورنمایی از آرامگاه شاه نعمت الله ولی.

تصویر وسط: نمایی از سردر یا عمارت امیریه (موزه شاه نعمت الله ولی).

تصویر پایین: کشکول بزرگ برنجی به عنوان نماد کشکول شاه نعمت الله و دیگر درویشان که امروزه داخل صحن وکیل الملکی و کنار ایوان ورودی نگهداری می شود.

باغ شاهزاده ماهان کرمان

شهر ماهان در ۳۵ کیلومتری جنوب شرقی کرمان و در مسیر راه کرمان به بم واقع شده است. این شهر زیبا که در دامنه ارتفاعات جوپار قرار دارد از چشمه سارها و جویبارهای نسبتا فراوانی بهره مند است. ماهان از نقاط ییلاقی و خوش آب و هوای کرمان است. هوای خنک و باغ های زیبا و دلگشای این منطقه از استان کرمان زبانزد خاص و عام است. شهر ماهان از دیرباز مورد علاقه درویشان و سالکان راه عارف و صوفی پر آوازه شاه نعمت الله ولی بوده و از این بابت شهرت جهانی دارد.

در ۶ کیلومتری جنوب ماهان در دامنه کوه های تیکران، باغی تاریخی با ساختمانی دیدنی وجود دارد که به باغ شاهزاده معروف است. این باغ در حدود ۱۳۰ سال قبل به دستور یکی از حکام دوره قاجار به نام عبدالحمید میرزا ناصر الدوله (فرمانفرما) ساخته شد.

این محل را که به باغ ناصریه نیز شهرت داشته، محمد حسن سردار بنا کرده و ناصر الدوله فرمانفرما برای ساخت این بنا از اطراف و اکناف کرمان کارگر و بنا به ماهان آورد و بسیاری از متمکنان در ساختن آن به اجبار کمک کردند و حتی نهال درختان را نیز از هر گوشه ای به آن محل آوردند.

طرح اصلی باغ مانند باغ های سنتی ایران است. این باغ قسمت های مختلف از جمله سردر عمارت، شاه نشین و حمام دارد. عمارت اصلی در قسمت جنوبی باغ و نزدیک در غربی آن قرار گرفته است.

این عمارت در آغاز به صورت ساختمانی دو طبقه با ایوان های قوسی دارای سایه بان سنتی بوده است. طبقه فوقانی آن سال ها قبل تخریب شده بود و تا زمان بازسازی آن در سال ۱۳۷۰ خورشیدی به صورت ساختمان یک طبقه بوده است.

در طرفین عمارت اصلی ساختمان فعلی مرمت شده و هم اکنون به صورت موزه در آمده است. در جلوی عمارت اصلی، حوض بزرگی با ۵ فواره قرار دارد. از بخش های ارزشمند باغ، شبکه آبرسانی و حوض های آب آن است که در محور مرکزی باغ قرار گرفته و با گلکاری طرفین پیاده روهای اصلی در ردیف های سرو شیرازی، نمای کلی باغ را تشکیل می دهند و چشم انداز بسیار زیبایی دارد.

مساحت باغ در حدود ۵ هکتار و دارای انواع درختان میوه است. باغ شاهزاده سرسبز و دلنشین است و هر بازدید کننده ای را به وجد می آورد.

طرح بازسازی این مجموعه گرانقدر در سال های پس از پیروزی انقلاب همواره مطرح بود تا این که در سال ۱۳۷۰ با تلاش و همت مسئولان این باغ با رعایت حفظ شکل و فرم اصلی آن به نحو شایسته ای بازسازی شد و همزمان با بزرگداشت خواجوی کرمانی در مهر ۱۳۷۰ بازگشایی شد و از آن هنگام هر ساله مورد بازدید تعدادی زیادی بازدید کننده قرار می گیرد.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: سردر ورودی در مدخل باغ که به صورت بنایی خطی در دو طبقه احداث گردیده است.

تصویر پایین: نمایی از بنای شاه نشین در قسمت فوقانی باغ شاهزاده.

گنبد جبلیه کرمان

گنبد جبلیه در شهر کرمان و در دامنه کوههای مسجد صاحب الزمان (عج) واقع گردیده است.

 تاریخ ساخت این بنا معلوم نیست. در تواریخ هم در رابطه با تاریخ ساخت بنا و منظور از ساخت آن به مطلب خاصی اشاره نشده است. اما آنچنان که از قراین بر می آید احتمالا این بنا در دوران قبل از اسلام بنیان گذاری و در دوره سلجوقی تکمیل شده است.

گنبد جبلیه بنایی است هشت ضلعی که سقف گنبد از آجر، اما ساقه گنبد و دیواره ها از لاشه سنگ ساخته شده اند. داخل گنبد نیز ظاهرا دارای تزیینات گچبری بوده که قسمت فوقانی آن ریخته و قسمت پایین بنا اگر هم تزییناتی داشته از بین رفته است. این بنا قابل مقایسه با بقعه دوازده امام و مدرسه ضیاییه (زندان اسکندر) شهر یزد می باشد.

گنبد جبلیه در سال ۱۳۱۶ هجری شمسی ثبت آثار ملی شد و چندی پس از آن مرمت شده و در سال ۱۳۸۳ به موزه جبلیه (کتیبه های سنگی) تبدیل گردید.

از میان کتیبه ها و سنگ قبرهایی که در این موزه نگهداری می شوند، می توان به موارد زیر اشاره نمود:

-کتیبه مسجد آبدر اشکان رابر به خط کوفی و متعلق به یک مسجد در ارتفاعات شمال شهر رابر.

-کوچکترین سنگ قبر کشف شده در استان کرمان که ابعاد آن ۲۶ در ۲۲ سانتیمتر است و دارای کتیبه کوفی مزهر می باشد.

-وقف نامه آتشکده قنا تغستان که پس از تخریب این آتشکده به سازمان میراث فرهنگی کرمان و در نهایت به این موزه منتقل شده است.

-سنگ قبر میرزا آقاجان، پسر احمد ولی خان وزیری نویسنده کتاب تاریخ کرمان که به گفته دکتر باستانی پاریزی در امر تالیف کتاب تاریخ کرمان با پدر خود همکاری داشته است.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نمایی از بنای موسوم به گنبد جبلیه یا گنبد گبری در حاشیه خیابان شهداء شهر کرمان.

تصویر پایین: نمایی از فضای داخلی گنبد جبلیه با دیواره های سنگی و پوشش گچ.

مدرسه گنجعلی خان کرمان

این مدرسه در غرب میدان گنجعلی خان کرمان قرار گرفته و اکنون به کاروانسرا مشهور است. تاریخ بنای آن طبق کتیبه کاشی معرق به خط علیرضا عباسی متعلق به سال ۱۰۰۷ هجری است. این مدرسه با ایوان ها و حجره هایی در دو طبقه، مورد استفاده طلاب بوده است. کاشیکاری نمای داخلی مدرسه که کاشی معقلی و معرق است، نمونه های زیبایی از کاشی های دوره صفوی به شمار می رود. 

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نمایی از ایوان ورودی مدرسه گنجعلی خان در ضلع شرقی میدان گنجعلی خان.

تصویر وسط: تزیینات داخلی ایوان غربی مدرسه گنجعلی خان با مقرنسکاری، کاشی و نقاشی روی گچ.

تصویر پایین: قسمتی از تزیینات کاشیکاری ایوان ورودی مدرسه گنجعلی خان مزین به نام محمد و علی (ع).

حمام گنجعلی خان کرمان

گنجعلی خان از سرداران شجاع و با تدبیر دوران صفوی بود که در سال ۱۰۰۵ هجری قمری به فرمان شاه عباس اول حاکم کرمان شد. دوران حکومت وی در کرمان از روشن ترین دوران تاریخی این دیار است. وی در دوران حکومت خود به اقدامات عمرانی گسترده ای دست زد که امروزه به نام مجموعه گنجعلی خان محل بازدید گردشگران است. از میان این مجموعه، حمام گنجعلی خان که امروزه به موزه مردم شناسی تبدیل شده همچون نگین درخشانی در میان بازار کرمان می درخشد. بر اساس مندرجات یکی از کتیبه ای منظوم و تاریخی حمام، ظاهرا بنای آن در سال ۱۰۲۰ هجری قمری به پایان رسیده و معمار آن نیز محمد معمار یزدی، معمار مجموعه گنجعلی خان بوده است.

حمام گنجعلی خان از ارزشمندترین نمونه های موجود از حمام های دوره صفوی به شمار می رود. نقشه، فضاها و معماری این حمام به گونه ای بوده است که به بهترین وجهه انتظارات را برآورده می کرده است. بنای حمام ۱۳۰۰ متر مربع مساحت دارد و دارای تزیینات کاشیکاری، نقاشی، گچبری، مقرنسکاری و کاربندی های زیبا همراه با تزیینات سنگی بسیار ظریفی است.

بنای حمام مشتمل بر سردر ورودی، هشتی، رختکن و گرمخانه می باشد. سردر حمام دارای تزیینات کاشیکاری، ازاره سنگی و کتیبه تاریخی است. ورودی حمام در ضلع شمالی بنا و پس از چند پله به یک هشتی گنبد دار منتهی می شود. این هشتی نیز به رختکن راه می یابد.

فضای سربینه یا رختکن از دیگر قسمت های حمام متمایز و شامل ایوان ها، ایوانچه ها و ستون های سنگی می گردد. رختکن حمام به چندین غرفه تقسیم شده و هر غرفه مخصوص یک طبقه از اجتماع است. همچنین رختکن مشتمل بر صفه ها و سکوهایی جهت نشستن و صرف چای می باشد. فضای رختکن در راس گنبد دارای نورگیرهای شیشه داری است که گلجام خوانده می شوند.

رختکن از طریق دالان و راهرویی به گرمخانه راه می یابد که مشتمل بر فضای مرکزی گنبددار، خزینه های آب گرم و سرد و ولرم، خلوتی ها و گرمخانه اختصاصی حاکم و بزرگان می باشد. گرمخانه شامل یک حوض آب سرد نیز می باشد که هشت ستون سنگی گرداگرد آن قرار گرفته اند.

سیستم کانال کشی آب و فواره این حمام نیز در خور توجه هستند. سنگ یکپارچه ای در مقابل حوض آب سرد قرار دارد که افراد داخل حمام از روی این سنگ می توانستند موقعیت زمانی را تشخیص دهند.

از دیگر بخش های حمام سیستم گرمایش آن شامل آتشدان یا تون، انبار سوخت، گودال جمع آوری خاکستر، دودکش ها و کانال های انتقال گرما به زیر گرمخانه است.

در داخل حمام و رختکن مجسمه هایی به چشم می خورند که در سال ۱۳۵۲ در دانشکده هنر های زیبای دانشگاه تهران ساخته شده و به این مکان منتقل گردیده اند. این حمام تا حدود ۶۰ سال پیش دایر بوده و هم اکنون به عنوان موزه مردم شناسی هر روزه پذیرای تعداد زیادی بازدید کننده می باشد.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: نقاشی های سردر ورودی حمام به سبک دوره صفوی.

تصویر وسط: رختکن حمام با شش غرفه در اطراف آن.

تصویر پایین: حوض آب سرد گرمخانه با شش ستون سنگی یکپارچه در اطراف آن

موزه آیینه و روشنایی یزد

این موزه در خیابان آیت الله کاشانی رو به روی پارک هفتم تیر قرار دارد. موزه آیینه و روشنایی در سال ۱۳۷۷ هجری شمسی پس از انجام تعمیرات اساسی در خانه صراف زاده، در این مکان افتتاح شد. این موزه با زیر بنای ۸۳۷ متر مربع در باغی مصفا با وسعت ۸۱۷۴ متر مربع قرار دارد. این موزه تنها موزه تخصصی در رابطه با موضوع نور در ایران است و شامل انواع پیه سوز، شمع سوز، نفت سوز اشیای برقی است. اشیاء موجود در این موزه از جنس سفال، شیشه، برنج، مس و برنز است.

از اشیای خاص موجود در این موزه می توان به پیه سوز های پایه دار چند شعله سفالی، آیینه های سنگی و کارهای هنری انجام شده بر روی شیشه و آیینه اشاره کرد.

شرح تصاویر:

تصویر سمت راست: آیینه ای زیبا مزین به طرح های اسلیمی

تصویر سمت چپ: پیه سوز برنزی یک شعله متعلق به قرن ششم هجری قمری

مجموعه مارکار یزد

مجموعه مارکار شامل مدرسه، پرورشگاه، برج ساعت و آب انبار است و در محله تل شهر یزد قرار دارد. این مجموعه به خواست پشوتن جی دو سابایی مارکار - از زرتشتیان مقیم هندوستان- ساخته شد.

ساختمان مدرسه دارای دو قسمت است: آموزشگاه که شامل هجده اتاق و یک سالن با گنجایش هشتصد دانش آموز است و پرورشگاه که سه سالن خواب، نه اتاق، زیر زمین و اتاق های مخصوص مدیر پرورشگاه دارد. عمارت پرورشگاه و آموزشگاه وابسته به آن در سال ۱۳۱۳ هجری شمسی بنا شد. ساختمان سرایداری آن در ضلع جنوب غربی بنا قرار دارد. سقف کلیه قسمت های ساختمان ضربی ساده و مصالح به کار رفته در آن خشت و گل است. نماسازی کلیه قسمت ها آجری است، به استثنای ساختمان کوچک ضلع جنوب غربی (ساختمان سرایداری) که نمایی با اندود کاهگل دارد. دو ساختمان آموزشگاه و پرورشگاه به وسیله ایوان مسقف به هم راه دارند. حیاطی شامل حوض و باغچه ای از درختان مورد و سرو، حد واسط دو ساختمان اصلی است. بالای سردر مدرسه عبارت هرمت، هرخشت و هوشت و بالاتر از آن نماد فروهر تعبیه شده است. در سالن معبد پرورشگاه نیز دو قاب کاشی که جملات اندرزگونه ای در آن آمده است با نمونه آن به خط میخی در دیوار رو به رویش دیده می شود.

برج ساعت که به یادبود فردوسی شاعر بزرگ ایران به گاهنامه فردوسی شهرت دارد، در سال ۱۳۲۱ هجری شمسی ساخته شد و توسط بانی آن به شهرداری یزد اهدا شد. بر سنگ مرمر پایین دیواره ضلع شمالی آن چنین آمده است:

به نام اهورامزدای آفریننده    اندیشه نیک، گفتار نیک و کردار نیک 

شرح تصاویر:

تصویر بالا: پرورشگاه و دبیرستان پشوتن جی دوسابایی مارکار متعلق به اوایل دوره پهلوی

تصویر پایین: برج ساعت مارکار واقع در وسط میدان مارکار شهر یزد متعلق به اوایل دوران پهلوی                         

قلعه رباط ابرکوه

این قلعه در حاشیه غربی شهرستان ابرکوه در نزدیکی میدان ولی عصر (ع) این شهر واقع شده و متعلق به دوره صفویه است. این قلعه که روزگاری مسکونی بوده، دارای نه برج مدور است که روی آنها تزیینات هندسی دیده می شود. دور تا دور برج، نقش هایی صلیبی شکل، مربع و لوزی ایجاد شده است. برج ها به سه قسمت زیر برج، میان برج و سر برج تقسیم می شوند. دیوار حصار دور قلعه را با چینه بنا نموده اند. مصالح به کار رفته در بنای قلعه، خشت، گل و سنگ است. سنگ با ملات ماسه آهک در زیر سازی و بنای قلعه به کار رفته است. ورودی اصلی قلعه در ضلع شرقی بنا قرار دارد. 

شرح تصویر: نمایی از دو برج ورودی قلعه رباط با تزیینات لوزی و صلیبی شکل

یخچال ابرکوه

این بنای مخروطی شکل در حدود دوازده متر ارتفاع دارد و تقریبا به همین مقدار نیز عمق دارد و قدمت آن به دوره قاجاریه می رسد. این بنا محل تولید و انبار کردن یخ در گذشته بوده است. تنها راه ورودی آن دریچه کوچکی است که از آن برای استخراج یخ در فصل تابستان استفاده می شده است.

شرح تصویر: نمایی از یخچال ابرکوه متعلق به دوره قاجار

مناره های نظامیه ابرکوه

مناره های مرتفع نظامیه ابرکوه کنار خیابان نظامیه شهر ابرکوه بر روی سردری بلند قرار دارند که مردم آن را منار و سردر نظام الملک می خوانند و می گویند که در این محل مسجد و بازار و مدرسه وجود داشته است. اما در واقع این بنای مخروبه هیچ ارتباطی به نظام الملک وزیر مشهور عصر سلجوقی ندارد و مربوط به نظام الملک ابرقوهی مراد است که پسرش اسماعیل بن نظام الملک از ادبا و دانشمندان قرن هشتم هجری بود. این بنا در سال ۷۱۸ هجری قمری ساخته شده است و باقی مانده سردر مسجدی به نام مسجد نظامیه است. تمام قسمت شرقی سردر زمانی از کاشی پوشیده شده بود. سرتاسر بدنه مناره ها نیز از کاشی فیروزه ای رنگ پوشیده شده و با کلمه الله اکبر به خط کوفی بنایی به صورت پیچ در پیچ تزیین شده است. مناره سمت راست از زاویه قائم منحرف و دچار رانش شده است.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: مناره های مرتفع و سردر مسجد نظامیه ابرکوه در حاشیه خیابان نظامیه

تصویر پایین: جزییات تزیینات کاشی کاری یکی از مناره های نظامیه با کاشی فیروزهای و کلمه الله اکبر به خط کوفی بنایی