مسجد فرط یزد

مسجد فرط در محله دارالشفاء و نزدیک دروازه مهریجرد از دروازه های اصلی برج و باروی قدیمی شهر یزد قرار دارد و همجواری آن با حمام قدیمی مولانا، از شاخصه های آن است. نام این مسجد در مآخذ مربوط به یزد، به صورت بزک یا پزک آمده که تدریجا به فرط تغییر نام داده است.

سابقه داستانی بنای این مسجد بنحوی که در کتب آمده چنین است که چون ابومسلم در خراسان خروج کرد احمد زمجی به حکم او مامور تسخیر اصفهان و یزد شد. پس از این که یزد را تحت تسلط خود در آورد، بر در حمام مولانا خضر که نزدیک دروازه مهریجرد است مسجدی ساخت و آن را مسجد پتک خواند. همین مسجد است که در جامع مفیدی به نام مسجد فرط با همین مشخصات آمده است. گفته می شود که چون امام رضا هنگام سفر خراسان به یزد رسید، در این مسجد عبادت کرد. اکنون هم یکی از حجرات مسجد به صومعه امام رضا موسوم است و آن را قدمگاه هم می گویند. در سنگ وقف نامه یک بار مسجد رضوی نامیده شده است.

بنا به گفته مولف جامع مفیدی، این مسجد که رو به خرابی بود، در سال ۱۰۸۷ هجری قمری به اهتمام مولانا محمد ابن بزاز ولد شاهمیر نایینی تجدید عمارت شد.

آخرین تعمیری که در این مسجد شده و ذکر آن در تذکره جلالی آمده از آن حاجی سید ابوالقاسم کلاهدوز ولد حاجی سید کاظم مربوط به سال ۱۳۱۱ هجری است.

با توجه به آنچه در تواریخ یزد آمده و وضع کنونی مسجد اساس بنای موجود آن از عهد صفوی است. یگانه اثر قدیمی در این مکان نیز سنگ محرابی است که در مقام مقایسه با سنگ های مشابه آن از نظر حجاری و نقش به آثار قرن ششم می نماید.

سنگ محراب به اندازه ۱۲۲ در ۱۴۵ سانتی متر که در اصل در ده قطعه بوده و یک قطعه از قسمت دست چپ آن از میان رفته است و فعلا نه قطعه باقی است. بر این سنگ در سه ردیف حاشیه و متن آیات قرآنی کتیبه شده است.

شرح تصاویر:

تصویر بالا: در ورودی مسجد فرط یزد

تصویر پایین: سنگ محراب مسجد احتمالا متعلق به دوران سلجوقی

مجموعه خان یزد

این مجموعه در میدان خان شهر یزد قرار دارد و شامل مدرسه، بازار و حمام است. این میدان وسیع و خوش طرح از مکان های زیبا و یکی ازآثار محمد تقی خان بافقی (متوفی در سال ۱۲۱۳ هجری قمری) است. میدان خان با مغازه های اطراف خود راهی به مسجد ریگ دارد. مدرسه شفیعیه در زاویه شمال شرقی آن قرار دارد.

مدرسه خان یزد

مدرسه خان در بازارچه پنجه علی شهرستان یزد قرار دارد. بانی مدرسه محمد تقی خان بن میرزا محمد باقر بافقی معروف به خان بزرگ است. این بنا مربوط به دوران زندیه است و در ردیف حوزه های علمیه یزد به شمار می رود. وصف این مدرسه در کتاب جامع جعفری آمده است.

حمام خان یزد

این حمام که به گرمخانه نور نیز شهرت دارد، در سال ۱۲۱۲ هجری قمری در کنار مجموعه خان شهرستان یزد بنا شد. حمام خان نیز از جمله تاسیسات محمد تقی خان بافقی حاکم یزد است. از تزیینات این حمام می توان به نقاشی های قسمت شاه نشین آن اشاره کرد. مساحت حمام خان ۱۱۷۰ متر مربع و زیر بنای آن نهصد متر مربع است. این حمام به گاوروتون، شاه نشین، خزینه و ... مجهز بوده است. حمام خان امروزه به چایخانه سنتی تبدیل شده است. 

شرح تصاویر:

تصویر بالا: سردر ورودی حمام خان یزد

تصویر پایین سمت راست: نمایی از داخل حمام خان یزد

تصویر پایین سمت چپ: نمایی از کاربندی های زیر گنبد حمام خان یزد

مسجد ملا اسماعیل

این مسجد بزرگ در بازار منسوب به ملا اسماعیل واقع در جنوب میدان خان قرار دارد و اثر همت بلند آخوند ملا اسماعیل عقدایی است. بازار و آب انبار ملا اسماعیل نیز در کنار این مسجد قرار دارند.

آخوند ملا اسماعیل بن عبدالملک عقدایی متولد ۱۱۸۸ از علمای یزد و از فقهای مشهور قرن سیزدهم هجری بود. در سال ۱۲۳۰ وفات کرد و در مقبره جوار مسجد به خاک سپرده شد.

ورودی اصلی مسجد از سمت راست بازارچه است. حیاط اول، به سبک قاجار و دارای اروسی های کوچک چوبی در دو طبقه است. پس از آن، سردر ورودی دیگری با کاشیکاری جالب و در چوبی قدیمی است. هشتی از طریق دو راه ورودی در طرفین، به حیاط بزرگ مسجد راه می یابد. در ضلع غربی حیاط، شبستان یا گرمخانه و در سمت شرقی آن، چند حجره قرار دارد. در هر دو طرف حیاط، یک راهروی ستون دار مسقف وجود دارد و درهای شبستان و حجره ها به داخل آن باز می شود. شبستان تابستانی در ضلع جنوبی قرار دارد و روبروی آن، ایوان آجری بلندی است. قطر دهانه گنبد مسجد ۶۰/۱۵ متر است.

این مسجد به مناسبت ایوان وسیع و شبستان غربی (که دارای سی و دو ستون است) از همان زمان ساختن زبانزد بود و شهرت یافت. پهنای دهانه ایوان دقیقا ۷۵/۱۵ متر است.

طبق نوشته طراز، ملا اسماعیل در سال ۱۲۲۲ زوایای جنبین کریاس و طنبیهای دو طرف گنبد و شبستان را تمام کرده و پس از وفاتش چون کامل نبود میرزا سلیمان طباطبایی (متوفی در ۱۲۵۱) در اتمام آن مسجد اهتمام کرد.

شرح تصویر: نمایی از شبستان غربی مسجد ملا اسماعیل با ۳۲ ستون.

دخمه یا دادگاه زرتشتیان یزد

در پانزده کیلومتری جنوب شرقی یزد، بر بلندای کوهی رسوبی و کم ارتفاع به نام کوه دخمه، دو عمارت سنگی مدور برج مانند با فضای میان تهی قرار دارد که به دخمه یا دادگاه زرتشتیان مشهور است. در دامنه ضلع شمالی این کوه، تعدادی عمارت خشت و گلی، آجری، سنگی و یا ترکیبی از هر سه، مجهز به امکانات رفاهی زمان خود، معروف به خیله، دیده می شود.

قدیمی ترین آثار این محوطه، خیله ها و دخمه های  ضلع غربی است که به دوران صفویه تعلق دارند.

در اینجا باید ذکر شود که دخمه محلی است که زرتشتیان از دیر باز تا حدود چهل سال پیش، اموات خود را طبق اصول، فرهنگ و آداب و سنن مذهبی خود و طی انجام مراسم ویژه در آن می نهادند تا طعمه کرکس های کوه های اطراف شوند. وسط فضای میان تهی دخمه چاهی وجود دارد که به استودان معروف است و استخوان های به جای مانده از اجساد را داخل آن می ریختند.

پس از مدتی و طی مراسمی خاص، محوطه داخل دخمه جارو و ضد عفونی می شد و بار دیگر دخمه مذکور مورد استفاده قرار می گرفت. در حقیقت محوطه داخلی دخمه ها مانند گورستانی بود که چندین بار از آن استفاده می شد.

از دیگر دخمه های این استان می توان به دخمه چم (روستای چم، شهرستان تفت)، دخمه فیروزآباد (شهرستان یزد) و دخمه اردکان اشاره کرد.

تصاویر:

تصویر اول: دخمه جنوبی یزد از نمای پایین تپه

تصویر دوم: دخمه شمالی یزد از فراز تپه جنوبی

تصویر سوم: دخمه جنوبی یزد از فراز تپه شمالی

بقعه دوازده امام

بقعه دوازده امام در محله فهادان شهر یزد قرار دارد و قدیمی ترین بنای موجود در این شهر قلمداد می گردد. اهمیت این بنا بیشتر به لحاظ معماری و گنبد آجری آن است و در زمره شاهکارهای هنر سلجوقی به شمار می رود. این بقعه دارای در دو لته کوتاهی است. بدنه گنبد یک چهار ضلعی است که به هشت ضلعی تبدیل می شود و گنبد روی هشت ضلعی قرار دارد. پوشش سقف از داخل گچبری ساده است و دور تا دور آن با کتیبه کوفی رنگی تزیین گردیده است. این کتیبه به لحاظ طرح و نقش از اهمیت خاص برخوردار بوده و موضوع سخن متخصصان تاریخ معماری اسلامی است. در چهار گوشه بنا، گوشواره ها و داخل آنها درگاهی هایی قرار دارد. نور این بقعه به وسیله پنجره هایی که در چهار طرف آن تعبیه شده، تامین می شود. وجود محراب در این بنا نشانه مسجدی است که در قرون دوم و سوم در این مکان بنا شده بود. 

کتیبه رنگی موجود بر دیوار گچی جانب شرقی گواه بر این است که گنبد به دستور دو برادر به نام های ابو یعقوب و ابو مسعود از سرداران حکومت ابو جعفر علاء الدوله از سلسله کاکویان یزد بر پا شده است. هیچ معلوم نیست که تغییر نام بنا به دوازده امام از آن چه عصری است.

مدرسه ضیائیه یزد (زندان اسکندر)

شهر یزد را قرنهاست که با شهرت زندان اسکندر می شناسند. مدرسه ضیائیه که بدین نام معروف است در سال ۶۳۱ هجری قمری توسط ضیاءالدین حسین رضی بنا گردیده و در سال ۷۰۵ هجری قمری توسط پسرانش مجد الدین حسن و شرف الدین علی تکمیل شده است.

مدرسه ضیائیه (زندان اسکندر) بنایی است با گنبد مرتفع واقع در جنب بقعه ی دوازده امام در محله ی فهادان با نمای ساده و درب ورودی کوتاه، اما چون وارد صحن شوید بنای تاریخی با عظمتی از یادگارهای معماری اسلامی دوره مغول در برابر شماست. این مدرسه و نمونه های دیگری که در اعصار متفاوت در شهر یزد بنا گردیده، نشان از ارج و منزلت علم و دانش در این شهر است.

گنبد این بنا که از پای تا سر از خشت خام ساخته شده، دارای تزیینات و آرایش گچبری نقاشی با آبرنگ طلایی و لاجوردی بوده که در حال حاضر قسمت هایی از آن بر روی گچ سفید باقی است. اندازه طول هر یک از اضلاع چهار دیوار گنبد ۸/۸ متر، ارتفاع بقعه ۱۸ متر و فاصله ی دهنه ی آن ۵/۹ متر است. متاسفانه از کتیبه های چهار دیوار داخل گنبد اثر چندانی باقی نمانده است. و لیکن خطوط آن کوفی بوده و نظیر کارهای گنبد هشت، مدرسه شاه کمالیه و بقعه ی فهادان است.

شبستان مدرسه دارای محراب بوده و در اطراف صحن مدرسه رواق هایی ساخته شده که ضلع غربی آن دارای رواق بزرگتر و محراب گچی است. همچنین در میان صحن پایابی با ۳۸ پله به عمق ۲/۸ متر از سطح زمین برای دسترسی به آب، بنا گردیده است. معماری مدرسه ی ضیائیه را می توان از خصوصیات عصر مغولی قلمداد کرد. در این بنا هیچ گونه تزیینات کاشی کاری به چشم نمی خورد و تنها آثار بر جای مانده آن خشت خام بوده که این بنا را تاکنون بر پا نگاه داشته است.

در رابطه با شهرت این مدرسه به زندان اسکندر باید گفت علاوه بر روایت هایی چون گسیل گروهی از تبعیدیان اسکندر به یزد، عوامل دیگری چون ویژگی های اقلیمی، دور دستی و دور افتادگی یزد از مراکز بزرگ و پر رفت و آمد در گذشته موجبات روانی و تقویت این شهرت را فراهم آورده اند.

این بنای با عظمت پس از پیروزی انقلاب اسلامی به همت سازمان میراث فرهنگی باز پیرایی و مرمت شده است و به صورت اولیه اش ترمیم گردیده و با شماره ی ۷۷۰ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

خانه های قدیمی یزد از جمله خانه لاریها با توجه به نوع شغل و تمکن صاحب خانه از دو قسمت تشکیل می شد و هر قسمت عملکرد ویژه خود را داشت. اندرونی به عنوان ماوا و مسکن محارم و بیرونی به اسکان و پذیرایی میهمانان اختصاص داشت.

معمولا قسمت عمده بنا را اندرونی تشکیل می دهد: حیاط در مرکز و قسمت اعیان نشین به صورت چهار فصل در پیرامون حیاط شکل می گیرد. از قسمت شمالی به عنوان زمستانه و از قسمت جنوبی به عنوان تابستانه استفاده می شد که قسمت اخیر شامل اتاق آیینه، مطبخ، سرداب و سایر فضاها است به عنوان پاییزه و از ضلع غربی به عنوان بهار خواب استفاده می شد.

در خانه اعیان، معمولا برای تفنن، فضایی هنری ایجاد می کردند که تزیینات این فضا به وسیله آیینه کاری یا گچبری انجام می گرفت. اتاق آیینه کاری این خانه لاریها حدود پنجاه یا شصت سال پیش ساخته شده است.

خانه لاریها در محله فهادان شهرستان یزد قرار دارد و از بناهای دوره قاجار است. مساحت این خانه حدود هزار و هفتصد متر مربع و زیر بنای آن حدود هزار و دویست متر مربع است. از این خانه فعلا به عنوان محل اداره میراث فرهنگی استفاده می شود. قسمت عمده ساختمان دارای زیرزمین است.